Esox cisalpinus: de snoek uit Italië die pas in 2011 een eigen soort werd

Wie in de Povlakte, op het Trasimeense Meer of in Ticino een snoek vangt, heeft misschien helemaal geen *Esox lucius* aan de haak. Sinds 2011 geldt de snoek van Noord- en Midden-Italië als een eigen soort: *Esox cisalpinus*, in het Italiaans luccio italico of luccio cisalpino (Italiaanse Wikipedia), in het Duits Italienischer Hecht (Duitse Wikipedia), in het Engels southern pike of cisalpine pike (Engelse Wikipedia, GBIF), in het Frans brochet italien (Franse Wikipedia, GBIF), in het Spaans lucio cisalpino (Spaanse Wikipedia), in het Fins italianhauki (Finse Wikipedia). Een eigen Nederlandse naam vonden we in de geraadpleegde bronnen niet; daarom gebruiken we hier de wetenschappelijke naam. Hij wordt tot 103 cm lang (FishBase) en lijkt sprekend op de snoek die je uit Midden- en Noord-Europa kent. Hier staat wat de bronnen over hem weten, hoe je hem herkent en waar ze elkaar tegenspreken.

Eén soort, twee namen

In 2011 kwamen twee onderzoeksgroepen onafhankelijk van elkaar tot hetzelfde resultaat. Pier Giorgio Bianco en Giovanni Battista Delmastro beschreven de soort in een overzicht van de inheemse zoetwatervissen van Italië als *Esox cisalpinus*. Kort daarna publiceerden Lucentini en collega’s in het vakblad *PLoS ONE* dezelfde soort als *Esox flaviae* — met het Trasimeense Meer in Umbrië als typelocatie. Omdat het werk van Bianco en Delmastro eerder gedrukt was, geldt volgens de prioriteitsregel de naam *cisalpinus*; *flaviae* is een jonger synoniem (Duitse, Engelse en Finse Wikipedia; FishBase noemt *flaviae* „waarschijnlijk” een synoniem). De verworpen naam heeft een eigen geschiedenis: Lucentini en collega’s droegen hem volgens hun artikel op aan Flavia, de naam van de eerste vrouwen van de Flavische keizersdynastie, om de „Latijnse” oorsprong van de soort te benadrukken. *Cisalpinus* betekent letterlijk „aan deze kant van de Alpen” — gezien vanuit Rome, dus ten zuiden ervan.

Zo onderscheid je hem van de gewone snoek

  • Strepen in plaats van ronde vlekken. De tekening is zeer variabel: lengtestrepen, dwarsbanden, schuine strepen of een stervormig vertakt patroon, donker op een lichtere ondergrond (Duitse en Engelse Wikipedia). De ronde lichte vlekken die typisch zijn voor de gewone snoek heeft hij volgens de Duitse Wikipedia nooit — de Engelse Wikipedia ziet dat anders, daarover hieronder meer.
  • Jong gestreept, oud gemarmerd. Bij jonge vissen zijn de schuine dwarsbanden duidelijk, bij volwassen dieren vloeien ze samen tot een wormachtig of gemarmerd patroon (Italiaanse Wikipedia); het lichaam kleurt daarbij van witachtig naar groen (Engelse Wikipedia).
  • Ongepaarde vinnen bijna zonder patroon. Volgens de Italiaanse Wikipedia ontbreken daar de wormlijnen; er zijn alleen losse donkere oogvlekken.
  • Minder schubben langs de zijlijn dan bij de gewone snoek — het belangrijkste telbare kenmerk. De precieze aantallen lopen in de bronnen uiteen (zie hieronder).
  • Vier in plaats van vijf poriën onder de onderkaak aan elke kant (Engelse en Italiaanse Wikipedia).
  • Vinformule: rugvin i–ii/13–16, aarsvin i–ii/11–13, staartvin 14–18 stralen; 13–14 kieuwvliesstralen (Duitse Wikipedia).
  • Snoekgestalte: langgerekt, platte eendensnavelsnuit, grote bek met veel spitse tanden, rug- en aarsvin ver naar achteren (Duitse Wikipedia).

Van de Povlakte tot het Lago di Fondi

Volgens de Italiaanse Wikipedia is de soort in heel Noord-Italië in de Po-Venetiaanse vlakte vastgesteld, en in Midden-Italië van het stroomgebied van de Magra tot het Lago di Fondi. De Engelse Wikipedia noemt als kern van het oorspronkelijke areaal Veneto, Emilia-Romagna, Toscane en Lazio. Door uitzettingen kwam de soort ook in Campanië (Lago del Matese), Molise en Sardinië terecht, en in enkele Franse meren (Italiaanse Wikipedia). De Franse Wikipedia noemt naast Noord- en Midden-Italië ook Ticino, dat tot het stroomgebied van de Po behoort. Of ook snoeken aan de noordoostelijke Adriatische kust of in Zuid-Frankrijk tot deze soort horen, is onduidelijk (FishBase, Duitse en Italiaanse Wikipedia). En omdat Italiaanse snoeken lange tijd naar andere landen zijn verstuurd, leeft de soort volgens de Engelse Wikipedia ook ver buiten Italië: exemplaren gingen onder meer naar Spanje, Portugal, Algerije, Marokko, Tunesië, Ethiopië en Madagaskar.

Leefgebied, prooi, paaitijd

  • Helder, stilstaand of langzaam stromend water met planten. De soort heeft waterplanten nodig om in te jagen en te paaien (Italiaanse Wikipedia); hij leeft in heldere, plantenrijke meren en rivieren (Duitse Wikipedia).
  • Hinderlaagjager bij de bodem. De Hongaarse Wikipedia beschrijft hem als roofvis die vanuit een hinderlaag toeslaat; FishBase rekent hem tot de benthopelagische vissen van het zoete water in de gematigde zone.
  • Prooi: vissen, ook kleinere soortgenoten, daarnaast kikkers en kreeftachtigen (Duitse en Engelse Wikipedia). Hij leeft solitair en territoriaal (Duitse Wikipedia).
  • Vroeg geslachtsrijp. Mannetjes planten zich voort vanaf één jaar, vrouwtjes vanaf twee jaar (Duitse, Engelse en Finse Wikipedia). FishBase noemt als lengte bij geslachtsrijpheid vanaf 30 cm.
  • Paaitijd per regio. In Midden-Italië februari tot maart, in Noord-Italië maart tot april (Duitse, Engelse en Finse Wikipedia).
  • Leeftijd: hoogstens 13 jaar (FishBase).

Bedreigd door zijn eigen verwant

Op de Rode Lijst van de IUCN staat *Esox cisalpinus* als kwetsbaar (Vulnerable, beoordeeld op 26 september 2023; volgens FishBase). Het grootste gevaar is volgens de Italiaanse Wikipedia vermenging met uitgezette gewone snoeken, daarnaast overbevissing en verlies van leefgebied. In enkele meren in Midden-Italië — genoemd worden het Lago di Chiusi, het Lago di Piediluco en het Lago Recentino — zou de soort al sterk met *Esox lucius* vermengd zijn. Lucentini en collega’s sloten hun artikel daarom af met een duidelijke eis: geen uitzettingen van gewone snoek meer in Zuid-Europa, vanwege het gevaar van hybridisatie. In de praktijk komt er nog een probleem bij: omdat de soort pas in 2011 werd afgesplitst, vermelden veel visfaunakaarten van Noord-Italië haar nog als *Esox lucius* (Italiaanse Wikipedia).

Waar de bronnen elkaar tegenspreken

  • Nooit of soms ronde vlekken? Duitse Wikipedia: de ronde vlekken van de gewone snoek heeft hij nooit. Finse Wikipedia: meestal niet. Engelse Wikipedia: een variant met lichte ronde vlekken op een donkere ondergrond komt voor — vermoedelijk door kruising met uitgezette gewone snoeken, omdat ze vooral optreedt waar is uitgezet.
  • Hoeveel schubben langs de zijlijn? Engelse en Italiaanse Wikipedia: 92 tot 107. Duitse Wikipedia: 101 tot 115. Voor de gewone snoek noemt de Engelse Wikipedia 105 tot 148, de Duitse 125 tot 148.
  • Hoe groot wordt hij? FishBase en Hongaarse Wikipedia: 103 cm. Duitse en Finse Wikipedia: ongeveer een meter. Spaanse Wikipedia: hoogstens 35 cm — een getal dat bij geen enkele andere bron past.
  • Hoort het Meer van Genève erbij? Engelse Wikipedia: historische exemplaren uit Zuidoost-Frankrijk en het Meer van Genève werden aan deze soort toegeschreven. Franse Wikipedia: tegenwoordig leeft ze uitsluitend in Noord- en Midden-Italië en in Ticino. Italiaanse Wikipedia: uitzettingen in enkele Franse meren.
  • Synoniem zeker of waarschijnlijk? Duitse, Engelse en Finse Wikipedia noemen *Esox flaviae* een synoniem. FishBase schrijft alleen „waarschijnlijk”. De Hongaarse Wikipedia merkt op dat andere Wikipedia’s *cisalpinus* deels nog als synoniem van *Esox lucius* vermelden.

Twee valkuilen bij de naam

  • „Luccio” betekent niet automatisch gewone snoek. Op veel visfaunakaarten en in oudere teksten uit Italië staat *Esox lucius*, maar vaak wordt eigenlijk *Esox cisalpinus* bedoeld (Italiaanse Wikipedia). Omgekeerd kan er waar is uitgezet echt een gewone snoek of een kruising in het water staan.
  • „Southern pike” is geen verzamelnaam. De Engelse naam slaat op deze ene soort, niet op snoeken uit het zuiden in het algemeen; Lucentini en collega’s stelden hem voor *E. flaviae* voor, dus voor dezelfde vis.

Daarmee komen we bij het wanneer, waarmee elk artikel in deze serie eindigt. Bij *Esox cisalpinus* geven de bronnen een duidelijke aanwijzing: er wordt vroeg in het jaar gepaaid, in Midden-Italië in februari en maart, in Noord-Italië in maart en april — controleer voor het vissen de plaatselijke gesloten tijden. Over de tijden waarop hij aast, staat in de hier gelezen bronnen niets. Leefgebied, prooi en kenmerken staan hierboven, voor zover ze zijn onderbouwd. Wat elke dag verandert, zijn de omstandigheden aan jouw water — dat rekent StrikeAhead uit, en het vertelt je wanneer de tocht de moeite waard is. En omdat je de kanten en regels van een onbekend water niet vanaf de eerste dag kent, vertelt StrikeAhead Pathfinder je met wie je het water op gaat: zorgvuldig geselecteerde guides en schippers, vóór opname persoonlijk gecontroleerd — vergunning en verzekering —, met geverifieerde vangsten in plaats van reclamefoto’s, zonder betaalde ranking en voor jou als visser zonder bemiddelingskosten. De app zegt wanneer, Pathfinder met wie.