StrikeAhead

Dik burun köpekbalığı (Lamna nasus): sürüklenen odunlarla oynayan köpekbalığı

İngilizce Vikipedi'ye göre, dik burun köpekbalıklarının deniz yosunlarının içinde yuvarlandığını ve nesneleri kovaladığını ya da burnuyla dürttüğünü — sürüklenen odunları ve hatta olta balıkçılarının balon şamandıralarını — anlatan raporlar var. Vikipedi bunu temkinli bir dille görünüşe göre oyun diye niteliyor. Bu yazı dik burun köpekbalığını (GBIF'teki Türkçe adıyla), *Lamna nasus*'u anlatıyor — Almancada Heringshai, İngilizcede porbeagle, İspanyolcada marrajo sardinero, İtalyancada smeriglio, Fransızcada requin-taupe commun (ayrıca maraîche), Portekizcede tubarão-sardo, Felemenkçede haringhaai, Danimarkacada sildehaj, İsveççede håbrand ya da sillhaj, Norveççede håbrann, Fincede sillihai, Rusçada атлантическая сельдевая акула, Yunancada Λάμνα (Catalogue of Life'a göre ayrıca Λάμια), Hırvatçada atlantska psina, Slovencede atlantski morski pes (GBIF), Arnavutçada tonil (GBIF), Japoncada ニシネズミザメ ve Arapçada بربيجل (Wikidata). Soğuk denizlerin bir yırtıcısı; Akdeniz'de bugün neredeyse yok olmuş — ve İngilizce Vikipedi'ye göre 2011'den beri AB sularında avlanması yasak. Burada onu nasıl tanıyacağını ve yine de oltana gelirse neden suya geri bırakılması gerektiğini okuyacaksın.

Bilmecelerle dolu bir isim

Onu 1788 yılında Fransız doğa bilimci Pierre Joseph Bonnaterre, *Squalus nasus* adıyla tanımladı — Thomas Pennant'ın 1769 tarihli bir anlatımına dayanarak (İngilizce Vikipedi). *Nasus* Latincede burun demek; FishBase'e göre orta uzunluktaki, koni biçimli burnu yüzünden. *Lamna*, FishBase'e göre Yunanca lamia'dan, yani büyük, obur bir köpekbalığından geliyor. İngilizce porbeagle adının nereden geldiğini kimse tam olarak bilmiyor: İngilizce Vikipedi porpoise (mutur) ile beagle sözcüklerinin birleşimini ve Kernevekçeden bir türetmeyi anıyor — liman için porth, çoban için bugel; Oxford English Dictionary ise mutur yorumu için hiçbir kanıt bulamıyor. Almanca Heringshai (“ringa köpekbalığı”) adını açıklamak daha kolay: Almanca Vikipedi'ye göre uskumru, ringa ve morina gibi sürü balıklarıyla besleniyor — Danimarkaca, İsveççe ve Fincede de adını ringadan almasının nedeni bu.

Onu nasıl tanırsın

Almanca Vikipedi'ye göre vücudu iğ biçimli; koni biçimli bir burnu, beş uzun solungaç yarığı ve hilal biçimli bir kuyruk yüzgeci var. En güvenilir ayırt edici özellik birinci sırt yüzgecinde: Yüzgecin serbest arka ucu beyaz ya da açık gri (İngilizce Vikipedi). Kuyruk sapında iki çift karina taşır — bir ana karina ve altında daha kısa ikinci bir karina — ve dişlerinin üç sivri ucu vardır: ortada bir uç ve yanlarında iki küçük yan uç. Onu kısa yüzgeçli mako köpekbalığından ayıran tam da bu iki özellik: İngilizce Vikipedi'ye göre makonun her iki yanında yalnızca bir karina bulunur ve dişlerinde yan uçlar yoktur. Dik burun köpekbalığının sırtı griden arduvaz grisine kadar değişir, altı beyazdır; Güney Yarımküre'deki yetişkinlerin başının altı çoğu zaman koyu renklidir (İngilizce Vikipedi).

  • Boy: genellikle yaklaşık 2,5 m (İngilizce Vikipedi), FishBase'e göre 244 cm. Kuzey Atlantik'te erkeklerde 2,5 m'ye, dişilerde 3,0 m'ye kadar boylar doğrulanmış; FishBase'e göre dişiler daha büyük olur.
  • Ağırlık: çoğunlukla 135 kg'a kadar; bilinen en ağır birey 230 kg gelmiş ve İngilizce Vikipedi'ye göre 1993'te İskoçya'da Caithness açıklarında yakalanmış.
  • Yavaş bir hayat: İngilizce Vikipedi'ye göre Kuzey Atlantik'te erkekler 6 ila 11 yaşında, dişiler ise ancak 12 ila 18 yaşında cinsel olgunluğa ulaşır. FishBase türün dayanıklılığını çok düşük olarak sınıflandırıyor: Bir popülasyonun ikiye katlanması 14 yıldan uzun sürüyor.

Soğuk suda sıcak bir köpekbalığı

Dik burun köpekbalığı vücut çekirdeğini çevresindeki sudan 8 ila 10 °C daha sıcak tutar — İngilizce Vikipedi'ye göre köpekbalıkları arasında bu konuda onu yalnızca somon köpekbalığı geçer. Gözlerin arkasındaki bir damar ağı beyin ve gözlerin sıcaklığını 3 ila 6 °C daha yükseltir. Böylece bir yırtıcı, başkalarının uyuşup yavaşladığı yerde avlanabilir: FishBase onu soğuk enlemlerin balığı olarak tanımlıyor ve –1 ila 23 °C aralığını veriyor; İngilizce Vikipedi'ye göre çoğunlukla 8 ila 20 °C'de, Almanca Vikipedi'ye göre Kuzeybatı Atlantik'te çoğunlukla 5 ila 10 °C'de bulunur.

Nerede yaşar

FishBase'e göre açık denizde yaşar, uzun göçler yapar ve yüzeyden 1.360 m derinliğe kadar görülür, ama çoğunlukla en üstteki 300 m'de. Her iki yarımkürenin ılıman enlemlerinde dünyanın dört bir yanında bulunur, ekvator denizlerinde ise yoktur. Almanca Vikipedi'ye göre asıl yaşam alanı Kuzey Atlantik: Makaronezya ve Bermuda'dan Grönland'a ve Kuzey Norveç'e kadar, Kuzey Denizi ve nadiren batı Baltık Denizi dahil; Güney Yarımküre'de başka yerlerin yanı sıra Güney Avustralya, Yeni Zelanda ve Güney Afrika açıklarında yaşar. Akdeniz'de bulunur, Karadeniz'de bulunmaz. Almanca Vikipedi'ye göre yazın sığ sularda ve kıyıya yakın, kışın kıyıdan uzakta ve daha derinde dolaşır; FishBase, Kuzeybatı Atlantik'te Newfoundland ile Massachusetts arasında gidip gelen bir popülasyonu anlatıyor. Kuzey Pasifik'te yoktur — İngilizce Vikipedi'ye göre orada onun rolünü somon köpekbalığı üstlenir.

Ne yer

FishBase'e göre açık suyun küçük ve orta boy sürü balıklarını, başka köpekbalıklarını, kalamarları ve morina, berlam, mezgit ve brosme gibi dip balıklarını yer. İngilizce Vikipedi onu esas olarak kemikli balıkları ve kafadanbacaklıları, özellikle de kalamarları avlayan fırsatçı bir avcı olarak tanımlıyor; Almanca Vikipedi'ye göre hem açık suda hem de dipte avlanır. FishBase onu 4,6 trofik düzeye yerleştiriyor — besin zincirinin oldukça üst basamaklarında.

Oyun mu, merak mı?

İngilizce Vikipedi'ye göre tek başına ya da gruplar halinde yaşar ve balıklarda nadiren tarif edilen bir davranış sergiler: Yosunların içinde yuvarlanır, sürüklenen odunları kovalar ve şamandıraları burnuyla dürter. İnsanlar için pek tehlikeli değildir. FishBase onu boyu nedeniyle potansiyel olarak tehlikeli sayıyor, ama insanlara ya da teknelere yönelik saldırılara nadiren ya da hiç karışmadığını yazıyor; International Shark Attack File, İngilizce Vikipedi'ye göre 2009'a kadar üç ısırık kaydetmiş — biri kışkırtılmış, hiçbiri ölümcül değil, ikisi teknelere.

Doğmadan önce yamyam

Dik burun köpekbalığı plasenta olmadan canlı yavru doğurur. Yumurta sarısı kesesi tükenir tükenmez embriyolar, FishBase'e göre annelerinin döllenmemiş yumurtalarını yer; Almanca Vikipedi'ye göre dişleri bunun için erkenden işler hale gelir. FishBase'e göre bir batında 1 ila 5, çoğunlukla dört yavru bulunur, her biri 60 ila 80 cm uzunluğundadır; gebelik 8 ila 9 ay sürer. Çiftleşme yaz sonuna denk gelir ve FishBase bunu bir kucaklaşmayla gerçekleşen eşleşme olarak tarif ediyor. İngilizce Vikipedi'ye göre yavrular Kuzey Atlantik'te çoğunlukla nisan ve mayısta, Güney Yarımküre'de haziran ve temmuzda doğar — genellikle her yıl.

Neden suya geri dönmeli

IUCN onu dünya genelinde hassas olarak listeliyor (Vulnerable; FishBase'e göre 6 Kasım 2018'de değerlendirilmiş). Bölgesel tablo daha kötü: Kuzeybatı Atlantik'te tehlikede, Kuzeydoğu Atlantik'te ve Akdeniz'de kritik tehlikede sayılıyor (Almanca ve İngilizce Vikipedi). Akdeniz için İngilizce Vikipedi, 20. yüzyılın ortasından bu yana %99,99'dan fazla bir düşüşten söz ediyor. Mart 2013'ten beri tür koruma sözleşmesi CITES'in Ek II'sinde yer alıyor, bu kayıt 14 Eylül 2014'ten beri yürürlükte (Almanca Vikipedi); FishBase onu ayrıca Bonn Sözleşmesi'nin (CMS) Ek II'sinde gösteriyor. AB'de İngilizce Vikipedi'ye göre 2011'den beri avlanması yasak, av kotası sıfır; Norveç onu 2012'den beri koruyor. İrlanda'da, Birleşik Krallık'ta ve ABD'de olta balıkçıları onu bir spor balığı olarak çok değerli buluyor. Bugün senin sularında hangi kuralların geçerli olduğunu denize çıkmadan önce kendin kontrol et — liman idaresinde, balıkçılık makamında, rehberinde ya da kaptanında. Bir dik burun köpekbalığı oltana takılırsa, onu mümkün olduğunca nazikçe suyun içinde serbest bırak.

Beş çelişki, olduğu gibi bırakıldı

  • Ne kadar uzar? FishBase: en fazla 350 cm. İngilizce Vikipedi: doğrulanmamış bir 3,7 m kaydı, belki başka uskumru köpekbalıklarıyla karıştırılmış; doğrulanmış olan 3,0 m. Almanca Vikipedi: 3 m'nin üzerinde.
  • Ne kadar derine iner? FishBase ve İngilizce Vikipedi: 1.360 m'ye kadar. Almanca Vikipedi: 700 m'nin üzerinde.
  • Kaç yıl yaşar? FishBase: 65 yıla kadar (Güney Yarımküre'den bir tahmin), Kuzey Atlantik'te en az 26. İngilizce Vikipedi: Atlantik'te 30 ila 40 yıl, Güney Pasifik'te belki 65; kayıtlı en yaşlı birey 26 yaşındaydı. Almanca Vikipedi: 30 yılın üzerinde.
  • Su ne kadar soğuk olabilir? FishBase: –1 ila 23 °C. İngilizce Vikipedi: 1 ila 23 °C, çoğunlukla 8 ila 20 °C. Almanca Vikipedi: Kuzeybatı Atlantik'te çoğunlukla 5 ila 10 °C.
  • Ne zaman erginleşir? İngilizce Vikipedi yılları sayıyor: erkekler 6 ila 11, dişiler 12 ila 18. Almanca Vikipedi boyu ölçüyor: Kuzeybatı Atlantik'te dişiler 200 ila 250 cm'de, erkekler 150 ila 200 cm'de. FishBase ortalama 186,5 cm (170 ila 219 cm) veriyor.

Yanlış balığa götüren üç isim

  • “Heringshai”, “sildehaj”, “haringhaai”, “smeriglio”. Bu isimler dik burun köpekbalığına ait — ama GBIF sildehaj ve haringhaai adlarını kısa yüzgeçli mako köpekbalığı için de listeliyor, İtalyanca Vikipedi'ye göre de mako, isim aslında dik burun köpekbalığına ait olduğu halde ticarette smeriglio diye satılıyor. Bir köpekbalığını bu isimlere göre tanımlayan, karinalara ve dişlere bakar.
  • “Blue shark”, “blue dog”, “tintorera”. GBIF bu isimleri dik burun köpekbalığı için de listeliyor — ama normalde bunlar mavi köpekbalığını, *Prionace glauca*'yı kastediyor; bu dizi ona ayrı bir grup ayırıyor. İspanya'da tintorera mavi köpekbalığının adıdır.
  • “Salmon shark”. Bu isim de GBIF'te dik burun köpekbalığı için geçiyor, oysa somon köpekbalığı ayrı bir tür, *Lamna ditropis*: İngilizce Vikipedi'ye göre Kuzey Pasifik'te — dik burun köpekbalığının bulunmadığı yerde — yaşayan en yakın akrabası.

Geriye bu dizinin her yazısının başladığı soru kalıyor: ne zaman. Yaşam alanı, av ve alışkanlıklar yukarıda yazıyor ve bunlar sabit. Her gün değişen ise geri kalan her şey — ışık, rüzgâr, akıntı, su sıcaklığı — ve denizde bir günün değip değmeyeceği tam da orada belirleniyor. StrikeAhead bunu hesaplıyor: Senin suyundaki koşulları alıyor ve yola çıkmanın ne zaman değeceğini söylüyor. Yabancı bir bölgeyi, oradaki derinlik geçişlerini ve kuralları ilk günden bilemeyeceğin için de StrikeAhead Pathfinder sana kiminle denize açılacağını söylüyor: listelenmeden önce bizzat kontrol edilmiş — lisans ve sigorta — seçkin rehberler ve kaptanlar; reklam fotoğrafları yerine doğrulanmış avlarla, ücretli sıralama olmadan ve olta balıkçısı olarak senin için aracılık ücreti olmadan. Uygulama ne zaman diyor, Pathfinder kiminle.