Salmo marmoratus: de roofforel van de Adriatische rivieren die op donderpadden jaagt

23 oktober 2026

Een forel zonder stippenpatroon: in plaats van rode en zwarte stippen draagt hij een marmerpatroon, dat volgens de Engelse Wikipedia afhankelijk van de omgeving sterker of zwakker uitvalt. En hij wordt groot — volgens FishBase tot 120 cm. Dit artikel gaat over *Salmo marmoratus*. Een gevestigde Nederlandse naam hebben we niet gevonden; “gemarmerde forel” gebruiken we hier alleen als beschrijving, niet als officiële soortnaam. In het Duits heet hij Marmorierte Forelle of Marmorataforelle, in het Engels marble trout, Italiaans trota marmorata, Sloveens soška postrv (de “Soča-forel”), Frans truite marbrée, Spaans trucha marmorata (ook trucha de mármol), Russisch мраморная форель, Noors marmorørret, Deens marmorørred en Fins marmoritaimen (Catalogue of Life via GBIF); in het Bosnisch en Servisch heet hij glavatica (Wikidata). Voor het Nederlands, Zweeds, Portugees, Turks, Grieks, Kroatisch, Albanees, Japans en Arabisch vonden we in Wikidata en GBIF geen bevestigde eigen soortnaam. Hij is een roofvis van de koude bergrivieren aan de Adriatische Zee — en een van de zeldzaamste zalmachtigen van Europa. Hier lees je hoe je hem herkent, waar hij leeft, wat hij eet, wanneer hij paait — en waarom zijn grootste vijand een andere forel is.

Een forel die visrover wordt

Beschreven werd hij door Georges Cuvier in 1829 (FishBase, GBIF). Net als de beekforel en de zalm hoort hij tot het geslacht *Salmo* in de familie van de zalmachtigen. Volgens FishBase eet de jonge *Salmo marmoratus* veel soorten water- en landinsecten en andere ongewervelden en schakelt hij als volwassen dier over op vis. De Duitse Wikipedia is concreter: jonge vissen eten vooral drijvende larven van steenvliegen, kokerjuffers en eendagsvliegen, 's zomers ook insecten aan het oppervlak; volwassen dieren jagen op vis, vaak is de rivierdonderpad de hoofdprooi, en kannibalisme komt veel voor. De Sloveense Wikipedia vult aan dat volwassen dieren in de schemering jagen. FishBase plaatst hem met een trofisch niveau van 4,0 aan de top van de voedselketen van zijn rivier.

Zo herken je hem

Volgens de Duitse Wikipedia is zijn lichaam torpedovormig en zijdelings afgeplat, met krachtige vinnen en kleine schubben; de grondkleur varieert per water van grijs en groen tot bruin. Het marmerpatroon wordt volgens de Duitse Wikipedia pas rond twee jaar duidelijk zichtbaar. Ook de kop valt op: de Bosnische naam glavatica verwijst volgens de Engelse Wikipedia naar zijn grote kop, die 22 tot 25% van de lichaamslengte uitmaakt.

Grootte: gebruikelijk volgens de Engelse Wikipedia 30 tot 70 cm, volgens de Sloveense Wikipedia 50 tot 70 cm; recorddieren boven een meter — zie de tegenstrijdigheden hieronder.
Leeftijd: volgens FishBase minstens 10 jaar, volgens de Duitse Wikipedia meer dan 10 jaar.
Verwarring nr. 1: de beekforel (*Salmo trutta*) met zijn stippenpatroon. Volgens de Duitse Wikipedia mist *Salmo marmoratus* de rode stippen die beekforellen en kruisingen hebben.
Verwarring nr. 2: de kruising tussen beide. Die is volgens de Italiaanse Wikipedia vruchtbaar, en terugkruisingen met zuivere *Salmo marmoratus* kunnen nakomelingen opleveren bij wie je de vermenging nauwelijks nog ziet. Aan de waterkant is dus alleen zeker: een vis met veel rode stippen is volgens de Duitse Wikipedia geen zuivere *Salmo marmoratus*.

Waar hij leeft: van de Soča tot Zuid-Tirol

FishBase plaatst hem in het stroomgebied van de Adriatische Zee: van de noordelijke zijrivieren van de Po tot de riviersystemen van de Soča (Italiaans Isonzo) en de Rižana, in Italië en Slovenië. De Engelse Wikipedia noemt in Italië de linker zijrivieren van de bovenloop van de Po en de Adige, Brenta, Piave, Tagliamento en Livenza, plus de Soča en de Natisone. De Duitse Wikipedia noemt als voorbeelden de Passer en de Adige in Zuid-Tirol; volgens de Italiaanse Wikipedia kwam hij in Ticino tot het midden van de 20e eeuw voor en is hij daar nu bijna verdwenen, met een restpopulatie in de Melezza. In Zwitserland was hij volgens de Duitse Wikipedia Vis van het Jaar 2024.

Hij heeft koud, zuurstofrijk water nodig: FishBase noemt berg- en heuvelbeken en -rivieren, de bovenlopen van alpenrivieren en gletsjermeren boven zand en grind, met zomertemperaturen meestal tot 15 °C. Volgens de Sloveense Wikipedia houden kleinere dieren zich op in middeldiep water, grote daarentegen alleen in diepe kolken.

Paaien in snel grind

Volgens FishBase paait hij in het grind van rivieren en beken met snelle stroming (0,4 tot 0,5 m per seconde) op 0,6 tot 0,8 m diepte. Hij trekt daarvoor niet of maar kort; dieren uit meren trekken om te paaien de zijrivieren in. De mannetjes komen volgens FishBase ongeveer een week vóór de vrouwtjes aan bij de paaiplaatsen. De eieren komen na zo'n 45 dagen uit, en bij 10 °C beginnen de larven 59 tot 63 dagen na het paaien te eten. Volgens de Duitse Wikipedia legt een vrouwtje ongeveer 1.500 tot 2.000 eieren per kilogram lichaamsgewicht; de vrouwtjes worden geslachtsrijp op ongeveer vier jaar, de mannetjes ongeveer een jaar eerder. Vroeger trokken grote dieren volgens de Duitse Wikipedia maandenlang naar brak water — stuwen versperren die routes nu. De Engelse Wikipedia noemt een vangst in zee: 95,5 cm en 10,22 kg, voor Igrane aan de oostelijke Adriatische kust.

Waarom zijn grootste vijand een andere forel is

FishBase noemt als grootste gevaar de vermenging met uitgezette forellen (*Salmo trutta* en *Salmo cenerinus*), daarnaast vervuiling, overbevissing en rivieringrepen. Volgens de Duitse Wikipedia zijn er in veel wateren alleen nog kruisingen; daarbij komen waterkracht met restwatertrajecten, stuwen en spoelingen die vissen doden en paaiplaatsen doen dichtslibben, en uitzettingen van regenboogforel en bronforel. Volgens de Engelse Wikipedia liggen in Slovenië alle acht overgebleven genetisch zuivere populaties in het stroomgebied van de Soča, in afgelegen beken; de hengelsportvereniging van Tolmin begon van daaruit een herintroductieprogramma. De Sloveense Wikipedia beschrijft hoe vissers al zo'n tien jaar zuivere dieren opkweken en beekforellen wegvangen. In de EU staat hij volgens de Duitse Wikipedia in bijlage II van de Habitatrichtlijn.

Voor jou aan het water betekent dit: controleer de regels van het betreffende water voordat je vertrekt — gesloten tijd, minimummaat, toegestaan aas, of *Salmo marmoratus* überhaupt meegenomen mag worden —, en vraag op een begeleide tocht de guide. Zet geen vis over tussen wateren, want precies zo ontstaan de kruisingen. Waad in de winter niet over paaigrind. En omdat het een zalmachtige is: kort drillen, natte handen, vis in het water laten — en bij warm, zuurstofarm water liever helemaal niet op hem vissen.

Vijf tegenstrijdigheden in de bronnen

Hoe groot wordt hij? FishBase: 120 cm standaardlengte en 50 kg als gepubliceerd maximumgewicht. Engelse Wikipedia: grootste levend gevangen vis 120 cm en 22,5 kg, de grootste in Slovenië een dood gevonden vrouwtje van 117 cm en 24 kg, meldingen tot 30 kg. Sloveense Wikipedia: grootste vangst in Slovenië 121 cm en 25 kg. Italiaanse Wikipedia: record van 32 kg in het Meer van Lugano in 1925.
Hoe bedreigd is hij? FishBase en de Engelse en Sloveense Wikipedia: kwetsbaar (Vulnerable, IUCN 2024). De biologietekst op dezelfde FishBase-pagina zegt echter niet bedreigd (Least Concern), en ook de Zweedse en Franse Wikipedia noemen Least Concern. De Duitse Wikipedia noemt voor het hele gebied niet bedreigd, maar voor Noord-Italië met uitsterven bedreigd.
Wanneer paait hij? Engelse Wikipedia: november en december. Duitse Wikipedia: eind oktober tot december. Sloveense Wikipedia: november tot januari.
Hoe ver reikt zijn gebied? FishBase: alleen Italië en Slovenië; de populaties in de Neretva, het Meer van Skadar en de Drin zouden volgens FishBase tot een nog onbepaalde soort kunnen behoren. De Engelse Wikipedia rekent de Neretva er juist wel bij — en noemt die rivier de thuis van de grootste exemplaren.
Rode stippen — ja of nee? Duitse Wikipedia: *Salmo marmoratus* mist de rode stippen. Engelse Wikipedia: sommige dieren hebben rode stippen langs de zijlijn.

Drie valkuilen bij de naam

Gemarmerd betekent niet *Salmo marmoratus*. Volgens de Engelse Wikipedia hebben ook sommige beekforellen in de Noorse rivier de Otra een marmerpatroon — een kleurvariant binnen de soort, geen *Salmo marmoratus*.
“Glavatica”. Zo heet hij in het Bosnisch en Servisch (Wikidata), en de grootste exemplaren kwamen volgens de Engelse Wikipedia uit de Neretva in Bosnië en Herzegovina — precies het gebied waarvan de forellen volgens FishBase mogelijk een eigen soort zijn. Wie “glavatica” leest, moet dus nagaan uit welke rivier de vis komt.
“Soča-forel” is niet elke forel uit de Soča. In de Soča leven volgens de Sloveense Wikipedia ook uitgezette beekforellen en hun kruisingen — de naam soška postrv betekent alleen *Salmo marmoratus*.

Blijft de vraag waarmee elk artikel in deze serie begint: wanneer. Leefgebied, prooi en gewoonten staan hierboven, en die liggen vast. Wat elke dag verandert, is al het andere — licht, luchtdruk, wind, watertemperatuur, waterstand —, en of een dag aan de rivier de moeite waard is, wordt precies daar beslist. Dat rekent StrikeAhead uit: het neemt de omstandigheden aan jouw water en vertelt je wanneer de tocht de moeite loont. En omdat je een onbekend water, zijn stekken en zijn regels niet vanaf de eerste dag kent, vertelt StrikeAhead Pathfinder je met wie je op pad gaat: zorgvuldig geselecteerde guides en schippers, vóór de vermelding persoonlijk gecontroleerd — vergunning en verzekering —, met geverifieerde vangsten in plaats van reclamefoto's, zonder betaalde ranking en voor jou als visser zonder bemiddelingskosten. De app zegt wanneer, Pathfinder met wie.