StrikeAhead

Leguaanvis: de hinderlaagjager met de hagedissenkop die in het zand van de Middellandse Zee op zijn prooi wacht

Hij ligt ingegraven in het zand, alleen zijn ogen steken uit, en als er een visje voorbijzwemt, schiet hij omhoog: de leguaanvis, *Synodus saurus* – in het Duits Atlantischer Eidechsenfisch (Duitse Wikipedia/GBIF), in het Engels Atlantic lizardfish, Spaans lagarto, Italiaans pesce lucertola, Frans poisson-lézard rayé, Portugees lagarto-da-costa, Deens atlantisk øglefisk, Fins atlantinliskokala, Russisch европейский ящероголов, Turks iskamroz of lokum balığı, Grieks σκαρμός, Albanees peshk hardhucë (alle GBIF) en Kroatisch gušter (Wikidata). Voor Zweeds, Noors, Sloveens, Japans en Arabisch vonden we in GBIF en Wikidata geen bevestigde soortnaam. Hier lees je hoe je hem herkent, waar en hoe diep hij leeft, hoe hij jaagt, wat hij eet, wanneer hij paait – en waarom je hem absoluut niet met een pieterman moet verwarren, ook al liggen de twee in het zand bedrieglijk op elkaar te lijken.

Een rover met een hagedissenkop

Beschreven werd hij door Carl Linnaeus in het jaar 1758. Volgens FishBase hoort hij bij de familie Synodontidae in de orde Aulopiformes – met kabeljauwen, baarzen of zeebrasems is hij dus niet nauw verwant. Zijn naam draagt hij niet voor niets: kop en lichaam doen volgens de Duitse Wikipedia denken aan een hagedis, de kop is volgens de Franse Wikipedia afgeplat en spits, en de ogen zitten boven op de kop. Voor de mens is hij volgens FishBase en de Duitse Wikipedia ongevaarlijk, en FishBase vermeldt hem uitdrukkelijk als sportvis.

Zo herken je hem

  • Lichaam en kop: zeer slank (Italiaanse Wikipedia), de kop plat en spits, de ogen bovenop (Franse Wikipedia).
  • Bek: zeer groot, bezet met talrijke spitse tanden (Italiaanse en Duitse Wikipedia) – de bek van een visjager.
  • Tekening: lichtbruin tot zandkleurig, onderaan lichter; volgens de Duitse Wikipedia ongeveer acht donkere dwarsbanden op de rug, volgens de Franse Wikipedia acht tot tien, daarbij blauwachtige of witte lengtelijnen op de flanken. De iris is volgens de Italiaanse Wikipedia roodachtig goud. Mannetjes en vrouwtjes zien er volgens de Duitse Wikipedia hetzelfde uit.
  • Vinnen: een rugvin met 11 tot 13 zachte stralen, een aarsvin met 9 tot 12 stralen, buikvinnen met 8 en borstvinnen met 12 tot 14 stralen, een tweelobbige staartvin; langs de zijlijn 54 tot 60 schubben (Duitse en Italiaanse Wikipedia).
  • Binnenin: Volgens de Franse Wikipedia heeft hij geen zwemblaas – passend voor een vis die op de bodem ligt.
  • Grootte: meestal rond 20 cm, hoogstens zo’n 40 cm en volgens FishBase 300 g. De jonge vissen zijn volgens de Franse Wikipedia volledig doorzichtig, op de donkere dwarsbanden na, die ze al bij het uitkomen hebben.

De hinderlaagjager in het zand

Wat hem voor vissers bijzonder maakt, is zijn manier van jagen. Volgens de Duitse Wikipedia ligt hij gesteund op zijn buikvinnen op de bodem op de loer en graaft hij zich soms in het zand in; de Engelse Wikipedia beschrijft hoe hij daarbij alleen zijn ogen vrijlaat en toeslaat zodra een prooi binnen bereik komt. Hij observeert zijn prooi volgens de Duitse Wikipedia lang, voordat hij met een snelle uitval tot 5 m omhoog schiet – en de meeste aanvallen mislukken. Wordt hij zelf bedreigd, dan probeert hij het volgens de Duitse Wikipedia eerst met dreighoudingen van bek, lichaam en vinnen, voordat hij vlucht.

Volgens FishBase eet hij vooral andere vissen. De Duitse Wikipedia noemt hem een opportunistische rover die vooral jonge scholenvissen zoals zeebrasems en haringachtigen pakt; kleinere dieren eten kleinere prooi. De Franse Wikipedia somt sardines (*Sardina pilchardus*), zeebrasems (*Pagellus acarne*), bokvissen (*Boops boops*), grondels en lipvissen op, daarnaast jonge pijlinktvissen, kleine kreeftjes (*Scyllarus arctus*) en de parasitaire pissebed *Anilocra physodes* – en ook jonge vissen van de eigen soort. De Italiaanse Wikipedia noemt bovendien koppotigen en tienpotige kreeftachtigen. FishBase geeft hem een trofisch niveau van 4,5 – een rover van helemaal bovenaan de ladder, alleen dan in zakformaat. Zelf wordt hij volgens de Franse Wikipedia gegeten door grotere vissen zoals de gaffelmakreel (*Trachinotus ovatus*), de zwarte tandbaars (*Epinephelus marginatus*) en de goudmakreel (*Coryphaena hippurus*).

Waar hij leeft – en hoe diep

Hij leeft aan beide kanten van de Atlantische Oceaan: volgens FishBase in het oosten van Marokko tot Kaapverdië, met de Azoren en de Middellandse Zee, in het westen van de Bermuda’s en de Bahama’s tot de Kleine Antillen. Zijn bodem is volgens FishBase zand en rotszand, vooral rond eilanden; de Duitse en de Italiaanse Wikipedia noemen daarnaast zeegrasvelden, de Italiaanse uitdrukkelijk het Neptunusgras *Posidonia oceanica*. Over de diepte zijn de bronnen het bij uitzondering eens: meestal tot 20 m, aangetroffen van 1 tot 400 m (FishBase, Duitse, Italiaanse en Franse Wikipedia). Een vis dus die in de Middellandse Zee ook binnen bereik van de kust en een kleine boot leeft.

Paaitijd en nakomelingen

Volgens de Duitse Wikipedia wordt er van juni tot oktober gepaaid, en wel in meerdere golven; de Italiaanse Wikipedia spreekt algemeen van de zomer. Een vrouwtje legt volgens de Duitse Wikipedia per golf 2.000 tot 100.000 eieren, afhankelijk van haar grootte. De eieren meten volgens de Italiaanse Wikipedia 1,6 tot 2 mm en drijven net als de larven in het open water. Geslachtsrijp worden volgens de Duitse Wikipedia de vrouwtjes op ongeveer drie, de mannetjes op ongeveer twee jaar; FishBase noemt geen lengte bij geslachtsrijpheid.

Aan de haak en op het bord

Economisch speelt hij nauwelijks een rol. FishBase noemt een kleine commerciële visserij en een middelste prijscategorie; volgens de Duitse Wikipedia heeft hij weinig handelswaarde en belandt hij af en toe als bijvangst. De Italiaanse Wikipedia beschrijft dat hij wordt gevangen met sleepnetten en met lijnen die met wormen en kreeftachtigen zijn beaasd; zijn vlees geldt daar als goed, wordt vooral in Zuid-Italië gewaardeerd en meestal voor soepen gebruikt. Voor jou betekent dat: wie in de Middellandse Zee boven zand en zeegras op geringe diepte op de bodem vist, kan hem haken. Andere azen of montages noemt geen van onze bronnen – daarom staan ze hier ook niet.

Status – en wat jij kunt doen

Op de Rode Lijst van de IUCN geldt de leguaanvis als niet bedreigd (Least Concern), ingedeeld volgens FishBase en de Duitse Wikipedia op 4 februari 2009. Volgens de Italiaanse Wikipedia is hij in een groot gebied algemeen en wordt hij alleen in delen van zijn verspreidingsgebied als bijvangst gevangen; de populatietrend noemt de Duitse Wikipedia onbekend. FishBase beoordeelt zijn kwetsbaarheid voor visserij als gemiddeld tot hoog (47 van 100), zijn veerkracht als gemiddeld – een populatie verdubbelt zich in 1,4 tot 4,4 jaar.

Voor jou aan het water betekent dat: of er voor hem een minimummaat of een vangstbeperking geldt, regelen de nationale en regionale voorschriften van het betreffende land – een algemeen geldende regel voor sportvissers vonden we niet. Vraag het vóór je tocht na bij de plaatselijke visserijautoriteit of bij je gids. En omdat de paaitijd van juni tot oktober loopt, is het in die maanden een goed idee om kleine en paairijpe vissen voorzichtig terug te zetten.

Vijf tegenstrijdigheden in de bronnen

  • Jaagt hij ’s nachts of overdag? Italiaanse Wikipedia: een nachtactieve vis die de dag grotendeels ingegraven doorbrengt. Franse Wikipedia: dag- en nachtactief. De Engelse en de Duitse Wikipedia beschrijven de hinderlaagjacht, maar leggen zich op geen tijdstip vast.
  • Hoe groot wordt hij? FishBase: hoogstens 40 cm standaardlengte – dus gemeten zonder staartvin. Duitse en Engelse Wikipedia: maximaal rond 40 cm. Italiaanse Wikipedia: hij kan 40 cm overschrijden. Over de gebruikelijke grootte zijn ze het allemaal eens: rond 20 cm.
  • Hoeveel dwarsbanden? Duitse Wikipedia: ongeveer acht. Franse Wikipedia: acht tot tien.
  • Waar leeft hij in de westelijke Atlantische Oceaan? FishBase, Duitse, Engelse en Italiaanse Wikipedia: van de Bermuda’s en de Bahama’s tot de Kleine Antillen. De Franse Wikipedia noemt daarnaast Florida – dat staat in geen enkele andere van onze bronnen.
  • Breidt hij zich uit of niet? Franse Wikipedia: de bestanden groeien sinds de jaren 1980, verdringen geleidelijk plaatselijke soorten, en de uitbreiding naar het noorden in de Middellandse Zee hangt waarschijnlijk samen met een opwarming van het water met ongeveer 0,5 °C. Duitse Wikipedia: populatietrend onbekend. Italiaanse Wikipedia en IUCN: algemeen, niet bedreigd – van een uitbreiding is daar geen sprake.

Drie valkuilen bij de naam

  • Leguaanvis of pieterman? Volgens de Franse Wikipedia wordt hij vaak verward met de pieterman – beide liggen ingegraven in het zand. Het verschil is belangrijk, want pietermannen hebben gifstekels, de leguaanvis is ongevaarlijk. Je kunt ze volgens de Franse Wikipedia onderscheiden aan de eerste rugvin, die bij de leguaanvis verder naar achteren zit, en aan het gezicht. Als je het niet zeker weet: niet met blote handen vastpakken.
  • „Eidechsenfisch” is een hele familie. De Duitse naam „Eidechsenfisch” op zich duidt de hele familie Synodontidae aan; onze vis is de Atlantische – in het Duits *Atlantischer Eidechsenfisch*. Een verwante soort uit hetzelfde geslacht, *Synodus synodus*, heeft volgens de Duitse Wikipedia een donkere vlek op de snuitpunt – bij onze vis ontbreekt die vlek.
  • „Lagarto” zegt niets. Het Spaanse en Portugese woord betekent gewoon hagedis, en GBIF vermeldt voor onze vis in het Spaans daarnaast pez de San Francisco; in het Frans staat daar naast poisson-lézard rayé ook simpelweg lézard. Pas de wetenschappelijke naam *Synodus saurus* maakt het eenduidig.

Blijft de vraag waarmee elk artikel in deze serie begint: wanneer. Bij een vis die in het zand ligt en op voorbijzwemmende prooi wacht, is dat geen bijzaak. Leefgebied, prooi en gewoonten staan hierboven, en die liggen vast. Wat elke dag verandert, is al het andere – licht, luchtdruk, wind, watertemperatuur, stroming – en of een dag boven de zandbodem de moeite waard is, wordt precies daar beslist. Dat rekent StrikeAhead uit: het neemt de omstandigheden op jouw water en vertelt je wanneer het de moeite loont. En omdat je een vreemd gebied, zijn randen en zijn regels niet vanaf de eerste dag kent, vertelt StrikeAhead Pathfinder je met wie je erop uitgaat: geselecteerde gidsen en schippers, vóór de vermelding persoonlijk gecontroleerd – vergunning en verzekering –, met geverifieerde vangsten in plaats van reclamefoto’s, zonder betaalde ranking en voor jou als visser zonder bemiddelingskosten. De app zegt wanneer, Pathfinder met wie.