StrikeAhead

Voshaai vissen: de haai die met zijn staart jaagt

Op 14 april 1923 stond onderzoeker W. E. Allen op de pier van het Scripps-instituut in Californië en zag hoe een voshaai van zo’n 2 m een klein visje verdoofde met één enkele slag van zijn staartvin — zo vertelt de Engelse Wikipedia. Die vin is zijn handelsmerk: de bovenste lob is volgens FishBase ongeveer even lang als de hele rest van de haai, of langer. Daarmee, schrijft FishBase, drijft hij prooi samen en verdooft hij die. Dit artikel gaat over de voshaai, *Alopias vulpinus* — in het Engels common thresher, in het Duits Gemeiner Fuchshai of Fuchshai, in het Italiaans squalo volpe of pesce volpe, in het Spaans pez zorro of tiburón zorro, in het Frans requin-renard commun, in het Portugees tubarão-raposo, in het Deens rævehaj, in het Zweeds rävhaj, in het Noors revehai, in het Fins kettuhai, in het Russisch обыкновенная морская лисица, in het Turks saban balığı, in het Grieks κοινός αλωπίας, in het Japans マオナガ (maonaga), in het Arabisch قرش دراس شائع en volgens GBIF in het Kroatisch lisica, in het Sloveens morska lisica en in het Albanees peshkaqeni dhelpër. Volgens de Engelse Wikipedia voert de International Game Fish Association (IGFA) hem als sportvis — en juist daarom gaat het hier om herkennen en terugzetten.

De haai die de Grieken vos noemden

Beschreven werd hij volgens de Duitse en de Engelse Wikipedia door Pierre Joseph Bonnaterre in 1788, als *Squalus vulpinus* — volgens de Duitse Wikipedia aan de hand van een dier uit de Middellandse Zee. In 1810 beschreef Constantine Rafinesque een voor Sicilië gevangen voshaai nog eens, als *Alopias macrourus*; volgens de regels van de nomenclatuur geldt de oudere soortnaam. De naam is eeuwenoud: *Alopias* komt volgens FishBase van het Griekse alopex, vos, en *vulpinus* is Latijn voor vosachtig. Bedoeld was de spreekwoordelijke sluwheid: volgens FishBase geloofde men in de oudheid dat de voshaai een aas met haak en al inslikte tot hij bij de lijn kwam, die doorbeet en ontsnapte. Volgens de Engelse Wikipedia schreef Aristoteles al dat gehaakte voshaaien vislijnen konden doorbijten en hun jongen beschermden door ze in te slikken — geen van beide is volgens de Engelse Wikipedia door de wetenschap bevestigd. Hij is volgens de Engelse Wikipedia een van de drie levende soorten voshaaien, naast de grootoogvoshaai (*Alopias superciliosus*) en de pelagische voshaai (*Alopias pelagicus*).

Zo herken je hem

Volgens FishBase een grote voshaai met verhoudingsgewijs kleine ogen, gebogen, smal toelopende borstvinnen en een opvallende witte vlek boven de aanzet van de borstvinnen: het wit van de buik loopt daar omhoog. De bovenste lob van de staartvin is zeer lang en riemvormig, de onderste kort, maar goed ontwikkeld. Rug en onderkant van de snuit zijn bruin, grijs, blauwgrijs of zwartachtig, de flanken lichter, de buik scherp afgetekend wit; borst-, buik- en rugvinnen zijn zwartachtig, soms met witte stippen aan de punten.

De witte vlek is je beste aanwijzing. Volgens de Engelse Wikipedia loopt het buikwit bij de gewone voshaai als een band over de aanzet van de borst- en buikvinnen, terwijl de vinnen van de pelagische voshaai egaal gekleurd zijn; de Japanse Wikipedia noemt precies deze vlek om hem te onderscheiden van de sterk gelijkende ニタリ (nitari, *Alopias pelagicus*). De grootoogvoshaai verraadt zich al door zijn naam: FishBase noemt de kleine ogen van de gewone voshaai uitdrukkelijk als kenmerk. En er staat nog iets in de Engelse Wikipedia: zijn rode spieren zijn gemiddeld zo’n 2 °C warmer dan het water om hem heen — met een warmtewisselaar, een rete mirabile, houdt hij warmte in zijn lichaam vast.

  • Grootte: FishBase noemt 573 cm totale lengte als maximum, 450 cm als gebruikelijke lengte en 348 kg als zwaarste gepubliceerde gewicht; geslachtsrijp wordt hij volgens dezelfde bron bij zo’n 351 cm (226 tot 400 cm). Bijna de helft van die lengte is staart.
  • Jongen: Hij is levendbarend; zodra hun dooierzak op is, eten de embryo’s volgens FishBase eitjes die de moeder blijft aanmaken. Volgens FishBase komen er 2 tot 4 jongen ter wereld, meestal 2, elk 114 tot 150 cm lang. Volgens de Engelse Wikipedia wegen pasgeborenen 5 tot 6 kg en duurt de draagtijd negen maanden.
  • Groei: Jonge voshaaien groeien volgens de Engelse Wikipedia zo’n 50 cm per jaar, volwassen dieren nog maar zo’n 10 cm.

Hoe hij jaagt — en wat hij eet

Volgens de Engelse Wikipedia bestaat zo’n 97 % van zijn voedsel uit beenvissen, vooral kleine scholenvissen: sardines, ansjovis, makreel, heek, blauwbaars, haring, geep en lantaarnvissen. FishBase noemt daarnaast pijlinktvissen, octopussen, pelagische kreeftachtigen en heel soms zeevogels. De Duitse Wikipedia beschrijft hoe hij visscholen omcirkelt en er met de bovenste staartlob in slaat om vissen te doden of te verdoven; volgens de Engelse Wikipedia jagen voshaaien daarbij vaak met z’n tweeën of in kleine groepen en slaan ze op het water om de school dichter samen te drijven.

Niet elk verhaal houdt stand. Volgens de Engelse Wikipedia vertelde Harry Blake-Knox dat hij in de winter van 1865 in de Baai van Dublin had gezien hoe een voshaai een gewonde duiker met zijn staart doodsloeg en verslond; andere deskundigen betwijfelden dat, omdat de staart daarvoor niet stijf genoeg zou zijn. Voor het vissen is een andere zin belangrijk: omdat de voshaai met zijn staart toeslaat, zit de haak vaak in de staart in plaats van in de bek — dat schrijven de Engelse en de Duitse Wikipedia.

Waar hij leeft — en de kraamkamer in de Adriatische Zee

FishBase: in gematigde en tropische zeeën over de hele wereld, tussen 74° noord en 58° zuid, boven de plateaus van continenten en eilanden en net zo goed ver buiten op open zee — maar het vaakst dicht bij land; jonge dieren zitten vaak vlak onder de kust en in ondiepe baaien. Volgens de Engelse Wikipedia reikt zijn verspreiding in de oostelijke Atlantische Oceaan van de Noordzee en de Britse Eilanden tot Ghana, inclusief Madeira, de Azoren, de Middellandse Zee en de Zwarte Zee. Hij trekt het warme water achterna naar hogere breedten; volgens de Duitse Wikipedia trekken de Europese dieren in de zomer naar het noorden tot in de Noordzee en het Skagerrak. Hij geeft volgens de Engelse Wikipedia de voorkeur aan 16 tot 21 °C en gaat af en toe tot zo’n 9 °C omlaag.

In de Middellandse Zee noemt de Duitse Wikipedia hem een algemene soort, vooral in de Golfe du Lion en voor Spanje, waar regelmatig jongen ter wereld komen; de Italiaanse spreekt van een kraamkamer aan de Spaanse kust. Een studie van Licia Finotto, Alberto Barausse en Carlotta Mazzoldi (*Acta Adriatica*, 2016) bekeek de noordelijke Adriatische Zee: van 1997 tot 2013 werden in de haven van Chioggia gemiddeld 14 voshaaien per jaar aangeland, meestal tussen juli en oktober — meer dan 75 % daarvan nog niet geslachtsrijp, sommige lichter dan 10 kg. De auteurs zien daarin een aanwijzing voor een kraamkamer in de noordelijke Adriatische Zee, en ze koppelen het opduiken van de haaien aan de hoeveelheid van hun prooi, de sardine.

Kwetsbaar — en wat dat aan de lijn betekent

Aan de haak geldt hij volgens de Engelse Wikipedia samen met de kortvinmakreelhaai — waaraan deze reeks een eigen groep wijdt — als een van de sterkste vechters onder de haaien; volgens de Duitse Wikipedia is hij in de sportvisserij geliefd om zijn sprongen uit het water. Voor mensen is hij volgens FishBase ongevaarlijk; enkele aanvallen op boten worden hem slechts twijfelachtig toegeschreven, ook al vraagt de grootte van volwassen dieren om respect.

Belangrijker is de omgekeerde blik. De IUCN vermeldt hem wereldwijd als kwetsbaar (Vulnerable, beoordeeld op 6 november 2018, FishBase); hij staat in Bijlage II van het CITES-verdrag en van de Conventie van Bonn (CMS). FishBase schat zijn veerkracht als laag in: een populatie heeft 4,5 tot 14 jaar nodig om te verdubbelen; de gevoeligheid voor bevissing beoordeelt FishBase als zeer hoog (77 van de 100). Voor Californië nam het bestand volgens de Engelse Wikipedia binnen drie generaties met meer dan 50 % af; voor de Middellandse Zee beschrijft de Adriatische studie uit 2016 een duidelijke achteruitgang. Welke regels vandaag op jouw water gelden, controleer je vóór de tocht zelf — bij de havenmeester, bij de visserijautoriteit, bij de gids. Wie een voshaai haakt, zet hem zo voorzichtig en zo snel mogelijk in het water terug.

Zeven tegenstrijdigheden, onopgelost gelaten

  • Hoe groot wordt hij? FishBase: hoogstens 573 cm, gebruikelijk 450 cm. De Engelse Wikipedia: meestal 5 m, bevestigd record 5,7 m, mogelijk 6,1 tot 6,5 m. De Duitse: gemiddeld 3 tot 4 m — en de grootste ooit gevangen voshaai zou 7,60 m hebben gemeten; hetzelfde getal noemt de Italiaanse.
  • Hoe zwaar? FishBase: 348 kg als zwaarste gepubliceerde gewicht. De Duitse Wikipedia: 340 kg. De Engelse en de Italiaanse: 510 kg, een vrouwtje van 4,8 m — plus onbevestigde berichten van tot 900 kg (Engelse Wikipedia).
  • Hoeveel jongen? FishBase: 2 tot 4, meestal 2. De Engelse Wikipedia: in de oostelijke Stille Oceaan 2 tot 4 (zelden 6), in de oostelijke Atlantische Oceaan 3 tot 7 — en in de inleiding ‘doorgaans vier’. De Duitse: 1 tot 6, gemiddeld 4.
  • Hoe oud wordt hij? FishBase noemt 25 jaar als hoogste gemelde leeftijd — en rekent op dezelfde pagina met een maximumleeftijd van 19 jaar. De Engelse Wikipedia: minstens 15 jaar, geschat tot 45 à 50. De Duitse: 15 tot 19 jaar.
  • Hoe diep? FishBase: 0 tot 650 m, meestal tot 200 m — en elders: pelagisch op 1 tot 366 m. De Engelse en de Japanse Wikipedia: tot minstens respectievelijk ongeveer 550 m. De Duitse: meer dan 350 m.
  • Wanneer is hij volwassen? FishBase: bij zo’n 351 cm (226 tot 400 cm). De Engelse Wikipedia (noordoostelijke Stille Oceaan): mannetjes bij 3,3 m, vrouwtjes bij 2,6 tot 4,5 m. De Japanse: bij ongeveer 260 cm.
  • Algemeen of zeldzaam in de Middellandse Zee? De Duitse Wikipedia: een algemene soort. De Italiaanse: vrij algemeen. De Adriatische studie uit 2016: een duidelijke achteruitgang van de aantallen in de Middellandse Zee. Een eigen IUCN-beoordeling voor de Middellandse Zee konden we niet rechtstreeks nalezen — daarom staat die hier niet.

Vier namen die naar de verkeerde vis leiden

  • ‘Pesce spada’, ‘pez espada’, ‘poisson-épée’. GBIF voert deze namen regionaal ook voor de voshaai — verder bedoelen ze de zwaardvis (*Xiphias gladius*), waaraan deze reeks een eigen groep wijdt. De sabelvorm van de staart zit ook in het Kroatische sabljorep, ‘sabelstaart’ (GBIF).
  • ‘Thon blanc’ en ‘loup de mer’. GBIF vermeldt beide Franse namen ook bij de voshaai. ‘Thon blanc’ is in Frankrijk verder de witte tonijn (*Thunnus alalunga*), ‘loup de mer’ de zeebaars — beide hebben in deze reeks een eigen artikel.
  • ‘Морская лисица’. In het Russisch heet de voshaai обыкновенная морская лисица. Staat er alleen ‘морская лисица’, dan bedoelt de Russische Wikipedia daarmee in de eerste plaats de stekelrog (*Raja clavata*).
  • ‘Onagazame’ — niet alleen deze haai. In het Japans heet de gewone voshaai マオナガ (maonaga). オナガザメ (onagazame) is volgens de Japanse Wikipedia de naam van de hele familie en het geslacht — zoals ‘voshaai’ in het Nederlands ook de grootoogvoshaai en de pelagische voshaai kan betekenen. Wie zeker wil zijn, controleert de wetenschappelijke naam.

Blijft de vraag waarmee elk artikel in deze reeks begint: wanneer. Leefgebied, prooi en gewoonten staan hierboven, en die liggen vast. Wat elke dag verandert, is al het andere — en juist daar wordt beslist of een dag op het water de moeite waard is. Dat berekent StrikeAhead: het neemt de omstandigheden op jouw water en vertelt je wanneer de tocht de moeite waard is. En omdat je sardinescholen, stroomranden en het open blauw niet vanaf de eerste dag kunt lezen — en omdat een voshaai die aan zijn staart gehaakt is en terug moet, ervaren handen nodig heeft —, vertelt StrikeAhead Pathfinder je met wie je uitvaart: geselecteerde gidsen en schippers, vóór de vermelding persoonlijk gecontroleerd — vergunning en verzekering —, met geverifieerde vangsten in plaats van reclamefoto’s, zonder betaalde ranking en voor jou als visser zonder bemiddelingskosten. De app zegt wanneer, Pathfinder met wie.