StrikeAhead

Seriola carpenteri (Guinean amberjack): dışarıdan büyük sarıkuyruğa benzeyen sarıkuyruk

İtalyanca Vikipedi’ye göre dışarıdan büyük sarıkuyruktan ayırt edilemez — yine de ayrı bir türdür. *Seriola carpenteri* ancak 1971’de tanımlandı; İngilizcede Guinean amberjack (FishBase, GBIF), Fransızcada sériole guinéenne, İspanyolcada medregal de Guinea, Portekizcede charuteiro-da-Guiné, Fincede viirupiikkimakrilli (GBIF), İtalyancada ricciola della Guinea (İtalyanca Vikipedi) adını taşır. GBIF’te Türkçe bir ad yok; bu yazıda bilimsel ad kullanılıyor. Yurdu Batı Afrika açıklarındaki Doğu Atlantik’tir; Akdeniz’e CIESM Atlası’na göre Süveyş Kanalı’ndan değil, Cebelitarık Boğazı üzerinden geldi. Atlas orada bugüne kadar üç bildirim sayıyor. Burada kaynakların onun hakkında ne bildiğini, onu neye bakarak tanıyabileceğini — ve bunların ne kadar azının kesin olduğunu bulacaksın.

Adını bir big game balıkçısından alıyor

Türü Mather 1971 yılında tanımladı (FishBase, Felemenkçe ve İsveççe Vikipedi). Tür adı William K. Carpenter’ı onurlandırır: FishBase’e göre bir big game balıkçısı ve yazarın arkadaşı; İngilizce Vikipedi’ye göre Florida’daki Fort Lauderdale’den, uzun yıllar International Game Fish Association’ın başkanı ve en önemli destekçisi, deniz araştırmalarını parayla ve kendi emeğiyle destekleyen biri. Cins adı *Seriola*, FishBase’e göre “büyük toprak çömlek” anlamına gelen Latince bir küçültme biçimidir. Türün bu kadar geç ad almasının sonuçları var: Ancak 1971’de tanımlandığı ve büyük sarıkuyruğa (*Seriola dumerili*) bu kadar benzediği için, İtalyanca Vikipedi’ye göre yayılışını haritalamak son derece zordur.

Onu nasıl tanırsın

  • Dışarıdan büyük sarıkuyruk gibi. İtalyanca Vikipedi görünüşünü *S. dumerili*’ninkiyle özdeş sayar ve yalnızca üç fark belirtir: daha küçük boy, birinci sırt yüzgecindeki diken sayısı ve solungaç dikeni sayısı.
  • En iyi özellik solungaç dikenleridir. CIESM Atlası *S. carpenteri* için 22–23 verir. *S. dumerili*’de bu sayı büyümeyle birlikte küçük bireylerdeki 18–24’ten, çatal boyu 20 cm’yi aşan balıklarda 11–19’a düşer (CIESM Atlası). Buna göre 20 cm’den büyük bir büyük sarıkuyruğun dikenleri *S. carpenteri*’ninkinden azdır — ancak bu yalnızca yakalanmış balıkta sayılabilir.
  • İkinci sırt yüzgecinin lobu: yetişkinlerde göğüs yüzgeci kadar ya da biraz daha uzundur, genellikle çatal boyun %15–18’i kadar. *S. rivoliana*’da daha uzundur, genellikle %19–22 (CIESM Atlası).
  • Üst çenenin geniş ucu. Üst çenenin arka ucu nispeten geniştir. *S. fasciata*’da nispeten incedir ve orada göz nispeten büyüktür (CIESM Atlası).
  • Yetişkinler koyu pembedir; sırtta ve yanlarda böyle, başta daha koyu, karında soluktur (CIESM Atlası).
  • Yavrularda beş bant. 20 cm çatal boyun altında sarıdırlar ve beş koyu, düzensiz kesintili enine bant taşırlar; bu bantlar yumuşak sırt yüzgeci ile anal yüzgecin zarlarına uzanmaz; altıncı, küçük koyu bir bant kuyruk sapının ucunda bulunur (CIESM Atlası).
  • Yan çizgide kemik plakalar yok, buna karşılık kuyruk sapında oluklar var (CIESM Atlası).
  • Yüzgeç formülü: birinci sırt yüzgecinde 7–8 diken, ikincisinde bir diken ve 28–33 yumuşak ışın, anal yüzgeçte 17–21 yumuşak ışın, göğüs yüzgecinde 20 ışın (CIESM Atlası).

Lampedusa açıklarında 148 balık

Akdeniz’deki kaydı Pizzicori, Castriota, Marino ve Andaloro 2000 yılında *Journal of Fish Biology*’de yayımladı — *“Seriola carpenteri: a new immigrant in the Mediterranean from the Atlantic Ocean”* başlığıyla, yani Atlantik’ten gelen yeni bir göçmen. CIESM Atlası bu çalışmadan iki bildirim aktarır: Ağustos 1996’da 20 birey ve Eylül 1997’de 148 birey, ikisi de Lampedusa açıklarında. Atlas bundan sonra yalnızca bir bildirim daha sayar: 2016’da Kuzey Tunus açıklarında üç birey (Capapé ve arkadaşları, 2018, *Cahiers de Biologie Marine* — başlığa göre Tunus kıyısındaki ilk doğrulanmış kayıt). İngilizce Vikipedi bunu şöyle özetler: 2000’den beri Sicilya Boğazı’nda birkaç kez. Tür Doğu Atlantik’e özgüdür: FishBase’e göre Biskay Körfezi’nden ve Fas’taki Agadir’den Angola’ya kadar, Yeşil Burun dahil. Atlas, Biskay Körfezi için Quéro’nun 1986 tarihli bir çalışmasına atıf yapar; bu çalışma, başlığına göre türü Kuzeydoğu Atlantik faunası için yeni olarak bildirmiştir.

Yaşam alanı, av, yumurtlama dönemi

  • Yetişkinler kıta sahanlığının üzerinde. Dibe yakın ve onun üstündeki açık suda yaşarlar (bentopelajik), genel olarak kıta sahanlığı üzerindeki kıyı sularıyla sınırlıdırlar, yüzeyden en az 200 m derinliğe kadar (CIESM Atlası, FishBase).
  • Yavrular açık suda. Açık denizde ya da kıyıdan uzak kıta sahanlığı sularında yüzeye yakın yaşarlar (CIESM Atlası).
  • Ilık su. Tür genel olarak yüzey sıcaklığının 25 °C’nin üzerinde olduğu bölgelerle sınırlıdır; yayılışı muhtemelen Afrika kıyısı boyunca 18–27 °C sıcaklığındaki su kütlesinin mevsimsel yer değiştirmelerinden etkilenir (FishBase, CIESM Atlası, İngilizce Vikipedi).
  • Av: kalamarlar ve balıklar (FishBase, CIESM Atlası, İngilizce Vikipedi). FishBase bundan 4,6’lık bir trofik seviye hesaplar.
  • Muhtemelen ağustos ve eylülde yumurtlar (CIESM Atlası). Yumurtalar açık suda sürüklenir (FishBase). Atlasa göre tür, cinsel olgunluğa ulaştığında *S. dumerili*’den daha küçüktür; *S. dumerili* ilk kez 91 cm total boyda yumurtlar. *S. carpenteri* için ayrı bir olgunluk boyunu ne atlas ne de FishBase verir.
  • Bunun dışında az şey biliniyor. CIESM Atlası, biyolojisinin az bilindiğini yazar. İtalyanca Vikipedi, yaşam biçiminin büyük sarıkuyruğunkinden önemli ölçüde farklı olmadığını tahmin eder.
  • Tehdit durumu: IUCN Kırmızı Listesi’nde asgari endişe (Least Concern, 14 Nisan 2014’te değerlendirildi). FishBase, stokun direncini orta (ikiye katlanma süresi 1,4–4,4 yıl), avcılığa karşı hassasiyetini ise ılımlı (100 üzerinden 42) olarak sınıflandırır.

Avda muhtemelen yanlış adla

CIESM Atlası’na göre Atlantik’te çoğunlukla pelajik trollerle, dip trolleriyle, gırgır ağlarıyla ve uzatma ağlarıyla yakalanır. FishBase onu ticari olarak avlanan bir tür ve sportif balık olarak listeler ve “çok yüksek” fiyat kategorisine koyar. Akdeniz’de nadirdir — ama atlasa göre ticari avdaki payı hafife alınıyor olabilir, çünkü muhtemelen yanlışlıkla *S. dumerili* olarak teşhis ediliyor. İtalyanca Vikipedi ticari ad olarak ricciola atlantica’yı verir. Onu yemek isteyenler için de FishBase’te “İnsanlar için tehlike” başlığı altında bir not var: siguatera zehirlenmesi bildirimleri mevcut. Nerede ve ne sıklıkta olduğu orada yazmıyor.

Kaynakların çeliştiği yerler

  • Ne kadar büyür? FishBase: en fazla 72,5 cm total boy, olağan 40 cm. İspanyolca ve Katalanca Vikipedi: 72,5 cm total boy. İngilizce Vikipedi: en az 48 cm çatal boy, muhtemelen belirgin biçimde daha fazla. İtalyanca Vikipedi: 55 cm’ye kadar; daha fazla büyüyüp büyümediği ise belli değil. CIESM Atlası: Akdeniz’de ortalama 65 cm çatal boy, Atlantik’te 55 cm çatal boya kadar — böylece Akdeniz ortalaması aynı kaynağın Atlantik için verdiği en yüksek değerin üzerinde kalır ve atlas kendi verisinin ardına standart boyun mu total boyun mu kastedildiği sorusunu koyar.
  • Birinci sırt yüzgecinde kaç diken var? CIESM Atlası: 7–8. FishBase: 8–9. İtalyanca Vikipedi: 7 veya 8 — büyük sarıkuyrukta hep 7 olduğunu söyler.
  • Kaç solungaç dikeni var? CIESM Atlası: 22–23. İtalyanca Vikipedi: 19–23.
  • Rengi ne? CIESM Atlası: yetişkinler koyu pembe. İtalyanca Vikipedi: Rengi kesin olarak bilinmiyor; bu yüzden renginden büyük sarıkuyruktan ayrılıp ayrılamayacağı da bilinmiyor.
  • Yerleşti mi, yerleşmedi mi? CIESM Atlası: yerleşme başarısı nadir (“rare”). İtalyanca Vikipedi: Lampedusa’da iyi sayıda yakalandı — ve balıkların yumurtlamaya hazır gonadları olduğu için türün Akdeniz’e yerleştiği akla yatkın.
  • 1996 mı, 2000 mi? CIESM Atlası’nın haritası Akdeniz’deki ilk kaydı 2000’e tarihler, İngilizce Vikipedi “2000’den beri” diye yazar. Aynı atlasa göre balıklar Ağustos 1996 ve Eylül 1997 için bildirilmiştir — 2000, yayın yılıdır.
  • Hangi takım? İspanyolca ve Katalanca Vikipedi ile GBIF: Perciformes. FishBase ve CIESM Atlası: Carangiformes. Bu, türdeki değil, sistematiğin güncelliğindeki bir farktır.

İsimdeki üç tuzak

  • “Mediterranean amberjack” iki türü kasteder. GBIF bu İngilizce adı (Catalogue of Life’tan) *S. carpenteri* için listeler. CIESM Atlası’nda atıf yapılan, Marino ve arkadaşlarının 1995 tarihli bir çalışması ise başlığında *Seriola dumerili*’yi böyle adlandırır.
  • “Ricciola atlantica” bir menşe kanıtı değildir. İtalyanca Vikipedi’ye göre *S. carpenteri* ticarette böyle adlandırılır. Ad, tek tek balığın yakalandığı yeri değil, türün yurdunu anlatır: Lampedusa açıklarındaki balıklar Akdeniz’de yakalandı.
  • Ekli ve eksiz “charuteiro”. GBIF Portekizce charuteiro-da-Guiné adını *S. carpenteri* için listeler; tek başına charuteiro adını ise *S. fasciata* için listeler. Bunun yanında *S. carpenteri* için Portekizce seriola-do-golfo ve Katalanca sériole del golf adları da yer alır — “körfezden”; kaynak hangi körfez olduğunu söylemez.

Böylece bu serinin her yazısının bittiği yere, ne zaman sorusuna geldik. *Seriola carpenteri*’de kaynaklar iki ipucu veriyor: Lampedusa açıklarındaki iki bildirim de ağustos ve eylül aylarından; CIESM Atlası tahmini yumurtlama dönemini de aynı aylara koyuyor — ve tür 25 °C’nin üzerindeki yüzey suyuna bağlı kalıyor. Beslenme saati hakkında hiçbir yerde tek kelime yok. Yaşam alanı, avı ve özellikleri, belgelendiği ölçüde yukarıda yazıyor. Her gün değişen şey senin suyundaki koşullardır — bunları StrikeAhead hesaplar ve yola çıkmanın ne zaman değeceğini söyler. Yabancı bir bölgenin kenarlarını ve kurallarını ilk günden bilemeyeceğin için de StrikeAhead Pathfinder sana kiminle çıkacağını söyler: listelenmeden önce bizzat kontrol edilen — lisans ve sigorta — seçilmiş rehberler ve kaptanlar; reklam fotoğrafları yerine doğrulanmış avlar, ücretli sıralama yok ve sen olta balıkçısı olarak aracılık ücreti ödemezsin. Uygulama ne zaman olduğunu, Pathfinder kiminle olduğunu söyler.