StrikeAhead

Seriola carpenteri (Guinean amberjack): de amberjack die er van buiten uitziet als de ricciola

Van buiten is ze volgens de Italiaanse Wikipedia niet van de ricciola te onderscheiden — en toch is ze een eigen soort. *Seriola carpenteri* werd pas in 1971 beschreven en heet in het Engels Guinean amberjack (FishBase, GBIF), Frans sériole guinéenne, Spaans medregal de Guinea, Portugees charuteiro-da-Guiné, Fins viirupiikkimakrilli (GBIF), Italiaans ricciola della Guinea (Italiaanse Wikipedia). GBIF vermeldt geen Nederlandse naam; dit artikel gebruikt de wetenschappelijke naam. Thuis is ze in de oostelijke Atlantische Oceaan voor de kust van West-Afrika; in de Middellandse Zee kwam ze volgens de CIESM-Atlas via de Straat van Gibraltar, niet door het Suezkanaal. De atlas noemt daar tot op heden drie meldingen. Hier lees je wat de bronnen over haar weten, waaraan je haar überhaupt kunt herkennen — en hoe weinig daarvan vaststaat.

Genoemd naar een big-game-visser

Beschreven werd ze door Mather in 1971 (FishBase, Nederlandse en Zweedse Wikipedia). De soortnaam eert William K. Carpenter: volgens FishBase een big-game-visser en vriend van de auteur, volgens de Engelse Wikipedia uit Fort Lauderdale in Florida, lange tijd voorzitter en belangrijkste begunstiger van de International Game Fish Association, die het zeeonderzoek met geld en eigen medewerking steunde. De geslachtsnaam *Seriola* is volgens FishBase een Latijns verkleinwoord met de betekenis “grote aarden pot”. Dat de soort zo laat een naam kreeg, heeft gevolgen: omdat ze pas in 1971 werd beschreven en zo sterk op de ricciola (*Seriola dumerili*) lijkt, is het volgens de Italiaanse Wikipedia uiterst moeilijk haar voorkomen in kaart te brengen.

Waaraan je haar herkent

  • Uiterlijk als de ricciola. De Italiaanse Wikipedia noemt het uiterlijk identiek aan dat van *S. dumerili* en geeft maar drie verschillen: geringere grootte, het aantal stekels in de eerste rugvin en het aantal kieuwboogdoorns.
  • Kieuwboogdoorns zijn het beste kenmerk. De CIESM-Atlas noemt voor *S. carpenteri* 22–23. Bij *S. dumerili* daalt het aantal met de groei van 18–24 bij kleine dieren naar 11–19 bij vissen boven 20 cm vorklengte (CIESM-Atlas). Een ricciola van meer dan 20 cm heeft dus minder doorns dan *S. carpenteri* — tellen kun je dat alleen aan de gevangen vis.
  • Lob van de tweede rugvin: bij volwassen dieren even lang als de borstvin of iets langer, meestal 15–18 % van de vorklengte. Bij *S. rivoliana* is hij langer, meestal 19–22 % (CIESM-Atlas).
  • Breed uiteinde van de bovenkaak. Het achterste uiteinde van de bovenkaak is relatief breed. Bij *S. fasciata* is het relatief slank, en het oog is daar relatief groot (CIESM-Atlas).
  • Volwassen dieren donkerroze op rug en flanken, op de kop donkerder, op de buik bleek (CIESM-Atlas).
  • Jonge vissen met vijf banden. Onder 20 cm vorklengte zijn ze geel met vijf donkere, onregelmatig onderbroken dwarsbanden, die niet doorlopen op de vliezen van de zachte rug- en aarsvin; een zesde, kleine donkere band zit aan het eind van de staartwortel (CIESM-Atlas).
  • Geen benige schildjes op de zijlijn, wel groeven op de staartwortel (CIESM-Atlas).
  • Vinformule: eerste rugvin met 7–8 stekels, tweede met één stekel en 28–33 zachte vinstralen, aarsvin met 17–21 zachte vinstralen, borstvin met 20 vinstralen (CIESM-Atlas).

148 vissen bij Lampedusa

De waarneming in de Middellandse Zee publiceerden Pizzicori, Castriota, Marino en Andaloro in 2000 in het *Journal of Fish Biology* — onder de titel *“Seriola carpenteri: a new immigrant in the Mediterranean from the Atlantic Ocean”*, een nieuwe immigrant uit de Atlantische Oceaan. De CIESM-Atlas geeft daaruit twee meldingen weer: 20 dieren in augustus 1996 en 148 dieren in september 1997, beide bij Lampedusa. Daarna noemt de atlas er nog maar één: drie dieren in 2016 voor Noord-Tunesië (Capapé en collega’s, 2018, *Cahiers de Biologie Marine* — volgens de titel de eerste bevestigde waarneming aan de Tunesische kust). De Engelse Wikipedia vat het zo samen: sinds 2000 een paar keer in de Straat van Sicilië. Inheems is de soort in de oostelijke Atlantische Oceaan: volgens FishBase van de Golf van Biskaje en van Agadir in Marokko tot Angola, met inbegrip van Kaapverdië. Voor de Golf van Biskaje citeert de atlas een publicatie van Quéro uit 1986, die de soort volgens de titel als nieuw voor de fauna van de noordoostelijke Atlantische Oceaan meldde.

Leefgebied, prooi, paaitijd

  • Volwassen dieren boven het plat. Ze leven van dicht bij de bodem tot in het open water daarboven (benthopelagisch), in het algemeen beperkt tot kustwateren boven het continentaal plat, van het oppervlak tot minstens 200 m diepte (CIESM-Atlas, FishBase).
  • Jonge vissen in het open water. Ze leven dicht bij het oppervlak in open zee of in shelfwateren ver uit de kust (CIESM-Atlas).
  • Warm water. De soort is in het algemeen beperkt tot gebieden waar de oppervlaktetemperatuur boven 25 °C ligt; haar verspreiding wordt mogelijk beïnvloed door de seizoensverschuivingen van de 18–27 °C warme watermassa langs de Afrikaanse kust (FishBase, CIESM-Atlas, Engelse Wikipedia).
  • Prooi: inktvissen en vissen (FishBase, CIESM-Atlas, Engelse Wikipedia). FishBase berekent daaruit een trofisch niveau van 4,6.
  • Paait vermoedelijk in augustus en september (CIESM-Atlas). De eieren drijven in het open water (FishBase). Volgens de atlas is de soort bij geslachtsrijpheid kleiner dan *S. dumerili*, die voor het eerst paait bij 91 cm totale lengte; een eigen rijpheidsmaat voor *S. carpenteri* noemen de atlas en FishBase geen van beide.
  • Verder weinig bekend. Haar biologie is weinig bekend, schrijft de CIESM-Atlas. De Italiaanse Wikipedia vermoedt dat haar leefwijze niet wezenlijk verschilt van die van de ricciola.
  • Bedreiging: op de Rode Lijst van de IUCN niet bedreigd (Least Concern, beoordeeld op 14 april 2014). FishBase schat de veerkracht van het bestand in als gemiddeld (verdubbelingstijd 1,4–4,4 jaar) en de kwetsbaarheid voor bevissing als matig (42 van 100).

In de vangst vermoedelijk onder een verkeerde naam

In de Atlantische Oceaan wordt ze volgens de CIESM-Atlas meestal met pelagische trawls, bodemtrawls, ringzegens en kieuwnetten gevangen. FishBase vermeldt haar als commercieel benut en als sportvis en deelt haar in bij de prijscategorie “zeer hoog”. In de Middellandse Zee is ze zeldzaam — haar aandeel in de commerciële vangst zou volgens de atlas echter onderschat kunnen zijn, omdat ze waarschijnlijk verkeerd als *S. dumerili* wordt gedetermineerd. De Italiaanse Wikipedia noemt als handelsnaam ricciola atlantica. En voor iedereen die haar wil eten, staat bij FishBase onder “gevaar voor de mens” een opmerking: er zijn meldingen van ciguateravergiftiging. Waar en hoe vaak, staat er niet.

Waar de bronnen elkaar tegenspreken

  • Hoe groot wordt ze? FishBase: hooguit 72,5 cm totale lengte, gebruikelijk 40 cm. Spaanse en Catalaanse Wikipedia: 72,5 cm totale lengte. Engelse Wikipedia: minstens 48 cm vorklengte, waarschijnlijk duidelijk meer. Italiaanse Wikipedia: tot 55 cm, waarbij niet duidelijk is of ze groter wordt. CIESM-Atlas: in de Middellandse Zee gemiddeld 65 cm vorklengte, in de Atlantische Oceaan tot 55 cm vorklengte — het gemiddelde voor de Middellandse Zee zou daarmee boven de maximumwaarde voor de Atlantische Oceaan uit dezelfde bron liggen, en de atlas zet achter de eigen opgave de vraag of standaardlengte of totale lengte bedoeld is.
  • Hoeveel stekels in de eerste rugvin? CIESM-Atlas: 7–8. FishBase: 8–9. Italiaanse Wikipedia: 7 of 8 — bij de ricciola zouden het er altijd 7 zijn.
  • Hoeveel kieuwboogdoorns? CIESM-Atlas: 22–23. Italiaanse Wikipedia: 19–23.
  • Welke kleur heeft ze? CIESM-Atlas: volwassen dieren donkerroze. Italiaanse Wikipedia: de kleur is niet met zekerheid bekend; daarom weet men niet of ze daaraan van de ricciola te onderscheiden is.
  • Gevestigd of niet? CIESM-Atlas: vestigingssucces zeldzaam (“rare”). Italiaanse Wikipedia: bij Lampedusa in flinke aantallen gevangen — en omdat de dieren paairijpe geslachtsklieren hadden, ligt het voor de hand dat de soort zich in de Middellandse Zee heeft gevestigd.
  • 1996 of 2000? De kaart van de CIESM-Atlas dateert de eerste waarneming in de Middellandse Zee op 2000, de Engelse Wikipedia schrijft “sinds 2000”. Gemeld zijn de dieren volgens dezelfde atlas voor augustus 1996 en september 1997 — 2000 is het jaar van de publicatie.
  • Welke orde? Spaanse en Catalaanse Wikipedia en GBIF: Perciformes. FishBase en CIESM-Atlas: Carangiformes. Dat is een verschil in de stand van de systematiek, niet in de soort.

Drie valkuilen bij de naam

  • “Mediterranean amberjack” slaat op twee soorten. GBIF vermeldt deze Engelse naam (uit de Catalogue of Life) voor *S. carpenteri*. Een in de CIESM-Atlas geciteerde publicatie van Marino en collega’s uit 1995 noemt in de titel daarentegen *Seriola dumerili* zo.
  • “Ricciola atlantica” is geen bewijs van herkomst. Zo heet *S. carpenteri* volgens de Italiaanse Wikipedia in de handel. De naam beschrijft het thuisgebied van de soort, niet de vangstplaats van de afzonderlijke vis: de dieren bij Lampedusa zijn in de Middellandse Zee gevangen.
  • “Charuteiro” met en zonder toevoeging. In het Portugees vermeldt GBIF charuteiro-da-Guiné voor *S. carpenteri*; charuteiro alleen vermeldt GBIF voor *S. fasciata*. Daarnaast staan voor *S. carpenteri* het Portugese seriola-do-golfo en het Catalaanse sériole del golf — “van de golf”, zonder dat de bron zegt van welke.

Daarmee zijn we bij het wanneer, waarmee elk artikel in deze serie eindigt. Bij *Seriola carpenteri* geven de bronnen twee aanwijzingen: beide meldingen bij Lampedusa stammen uit augustus en september, in dezelfde maanden plaatst de CIESM-Atlas de vermoedelijke paaitijd — en de soort houdt zich aan oppervlaktewater boven 25 °C. Over de tijd waarop ze eet staat nergens een woord. Leefgebied, prooi en kenmerken staan hierboven, voor zover ze gedocumenteerd zijn. Wat elke dag verandert, zijn de omstandigheden aan jouw water — die rekent StrikeAhead voor je uit, en de app vertelt je wanneer de tocht de moeite waard is. En omdat je de kanten en regels van een onbekend gebied niet vanaf de eerste dag kent, vertelt StrikeAhead Pathfinder je met wie je het water op gaat: zorgvuldig geselecteerde gidsen en schippers, vóór de vermelding persoonlijk gecontroleerd — vergunning en verzekering —, met geverifieerde vangsten in plaats van reclamefoto’s, zonder betaalde ranking en voor jou als visser zonder bemiddelingskosten. De app zegt wanneer, Pathfinder met wie.