StrikeAhead

Valse horsmakreel (Caranx rhonchus): de Caranx die eruitziet als een horsmakreel — en 's middags eet

Op de vismarkt ligt hij vaak tussen de horsmakrelen, en veel mensen houden hem voor een horsmakreel. Toch hoort *Caranx rhonchus* bij een ander geslacht: *Caranx*, de verwanten van de grote trevally's. In het Engels heet hij false scad — ‘valse horsmakreel’ —, daarnaast spotfin scad en yellow horse mackerel; in het Italiaans carango ronco, in het Spaans jurel real, in het Portugees charro-amarelo, in het Frans carangue jaune of comète coussut, in het Duits Gestreifter Stöcker, in het Turks kral balığı (GBIF, Engelse en Italiaanse Wikipedia). In het Nederlands vermeldt GBIF hem als valse horsmakreel, ook wel gele horsmakreel. Hier lees je waaraan je hem herkent, waar hij leeft, wat hij eet — en waarom juist hij zich zo goed leent voor de vraag naar het wanneer.

Naam en herkomst: de ‘snuiver’ uit Alexandrië

Beschreven werd hij door de Franse natuuronderzoeker Étienne Geoffroy Saint-Hilaire in 1817, aan de hand van een exemplaar uit Alexandrië in Egypte. De soortnaam *rhonchus* is Latijn en betekent zoiets als snuivend of krassend — naar het geluid dat de vis vaak maakt als hij uit het water wordt gehaald (Engelse Wikipedia). Zijn thuisgebied is de oostelijke Atlantische Oceaan: van Marokko tot Angola, sporadisch tot Namibië, en de Middellandse Zee (FishBase). Economisch het belangrijkst is hij tussen Marokko en Senegal (Engelse Wikipedia).

Waaraan je hem herkent

  • Slank als een horsmakreel, niet hoogruggig als een trevally. Het lichaam is langgerekt en maar licht zijdelings afgeplat; de lichaamshoogte past 3,8 tot 4,4 keer in de vorklengte (FishBase). Alleen al door die vorm onderscheidt hij zich van de andere *Caranx*-soorten — van de echte horsmakrelen (*Trachurus*) en de *Decapterus*-soorten daarentegen pas als je beter kijkt (Engelse Wikipedia).
  • Een klein extra vinnetje achteraan. De laatste straal van de tweede rugvin en van de aarsvin is omgevormd tot een gedeeltelijk losstaand vinnetje, alleen door een lage huid met de straal ervoor verbonden (FishBase, Engelse Wikipedia). Dat is het beste veldkenmerk om hem van de echte horsmakreel te onderscheiden.
  • Zwarte vlek bovenop de tweede rugvin, op de punt van de voorste lob, vaak met een lichte zoom erboven — vandaar de Engelse naam *spotfin scad*. Een tweede zwarte vlek zit op het kieuwdeksel, soms maar zwak zichtbaar (Engelse en Italiaanse Wikipedia).
  • Gele staart, gele band. Bovenzijde blauwachtig groen tot olijfbruin, onderzijde zilverwit, op de flanken vaak een smalle gele tot gouden lengteband van de kop tot de staartwortel. De staartvin is geel, de overige vinnen zijn doorschijnend tot donker (Engelse Wikipedia).
  • Zijlijn met benige schildjes. Voorin licht gebogen, achterin recht; in het rechte deel zitten vergrote schubben, de scuten (Engelse en Italiaanse Wikipedia). Over de achterkant van het oog ligt een goed ontwikkeld vetooglid (FishBase).
  • Grootte: tot 60 cm en 1 kg, gebruikelijk is ongeveer 35 cm (FishBase, Engelse en Italiaanse Wikipedia).

Waar hij in de Middellandse Zee leeft

Anders dan de barracuda's uit de Rode Zee is *C. rhonchus* geen migrant via het Suezkanaal — hij is inheems in de Middellandse Zee; zijn typeexemplaar komt uit Alexandrië en werd in 1817 beschreven, decennia vóór de opening van het kanaal in 1869. Hoe wijd hij in de Middellandse Zee verspreid is, beschrijven de bronnen echter heel verschillend (zie hieronder). Hij zwemt in scholen, vaak gemengd met andere halfpelagische vissen, meestal dicht bij de bodem boven zand of slib, maar soms ook aan de oppervlakte; FishBase noemt 30–200 m, meestal 30–50 m. Jonge vissen houden zich op in ondiep kustwater, ook in lagunes en riviermondingen (FishBase, Engelse Wikipedia). Net als andere *Caranx*-verwanten verzamelt hij zich graag bij drijvende visverzamelaars (boeien, FAD's) (Engelse Wikipedia).

Wat hij eet — en wanneer

  • Een rover die met de leeftijd omschakelt. Een studie bij Cap Blanc vond bij vissen van 23–30 cm vooral lancetvisjes (*Branchiostoma lanceolatum*), bij 30–35 cm krill en aasgarnalen, bij 35–55 cm vooral kleine vissen (Engelse Wikipedia). Hoe groter, hoe meer vis.
  • Het seizoen verschuift de prooi. In herfst en winter overheersen kreeftachtigen, in de zomer eet hij vaker kleine vissen; in de winter eet hij in totaal het minst (Engelse Wikipedia).
  • Dagjager, geen nachtjager. Volgens het in de Engelse Wikipedia geciteerde onderzoek eet hij vooral rond het middaguur — en 's nachts helemaal niet. Voor een rover uit de *Caranx*-verwantschap is dat een opvallend duidelijke uitspraak; ze komt wel uit onderzoek voor de kust van West-Afrika, niet uit de Middellandse Zee.
  • Voortplanting in de zomer, in ondiep water. Geslachtsrijp in het tweede levensjaar bij ongeveer 20 cm; hij paait in etappes in ondiep kustwater, de eieren drijven in het open water (FishBase, Engelse Wikipedia). Een vrouwtje van 29–35 cm geeft 480.000 tot 990.000 eieren af (Engelse Wikipedia).
  • Bedreiging: op de Rode Lijst van de IUCN niet bedreigd (Least Concern, beoordeeld in 2013). FishBase schat zijn weerbaarheid tegen bevissing in als gemiddeld (verdubbelingstijd 1,4–4,4 jaar) en zijn kwetsbaarheid als gemiddeld (36 van 100).

Waar de bronnen elkaar tegenspreken

  • Hoe ver reikt hij in de Middellandse Zee? FishBase: alleen langs de Afrikaanse kust. Engelse Wikipedia: in het grootste deel van de Middellandse Zee, oostwaarts tot Turkije, Egypte en Israël, noordwaarts tot Italië, Griekenland en Albanië. Italiaanse Wikipedia: vooral in het zuiden en oosten; pas sinds 2019 ook in het centrale deel van de Middellandse Zee en in Italiaanse wateren, waar hij daarvoor ‘zeer zeldzaam’ was.
  • Hoe diep? FishBase: 30–200 m, meestal 30–50 m. Engelse Wikipedia: 15–200 m. Italiaanse Wikipedia: meestal 30–50 m, soms tot 200 m of aan de oppervlakte.
  • Wanneer paait hij? Engelse Wikipedia: in de Middellandse Zee juni tot augustus, voor Senegal april tot november — in de inleiding van hetzelfde artikel staat april tot juli. Italiaanse Wikipedia: mei tot september, met een piek in juli.
  • Korte of lange borstvinnen? FishBase: kort (1,0 tot 1,2 keer in de koplengte). Italiaanse Wikipedia: sikkelvormig, ze reiken tot het begin van de tweede rugvin.
  • Hoeveel stralen en schildjes? Tweede rugvin: 28–32 zachte stralen (FishBase, Engelse Wikipedia) of 26–31 (Italiaanse Wikipedia); aarsvin 25–28 of 23–27; scuten in het rechte deel van de zijlijn 24–32 (Engelse Wikipedia) of 22–28 (Italiaanse Wikipedia). FishBase telt bovendien 9 rugvinstekels, de andere bronnen 8 + 1 — dat is dezelfde telling, alleen anders genoteerd.
  • Hoeveel wordt er gevangen? Engelse Wikipedia, inleiding: 500 tot 19.000 ton per jaar. Hetzelfde artikel verderop: 1.500 tot 3.700 ton (FAO, 2002–2007), 4.000 tot 19.000 ton in de jaren 1979–1992. De marge vermengt dus oude en nieuwe cijfers.
  • Is hij eigenlijk wel een *Caranx*? Naar lichaamsbouw wel — zo voeren FishBase en de meeste instanties hem op. Hij werd echter een tijd bij *Decapterus* ingedeeld, en een DNA-studie vond hem nauwer verwant aan *Decapterus* en *Trachurus* dan aan *Caranx*; een ander onderzoek adviseerde een eigen geslacht, dat tot nu toe niet is ingesteld (Engelse Wikipedia).

Drie valkuilen bij de naam

  • ‘Horsmakreel’ is hier alleen een naam. De echte horsmakreel is *Trachurus*. Volgens de Engelse Wikipedia wordt *C. rhonchus* door handelaren zelfs bewust als ‘horse mackerel’ verkocht — en in vangststatistieken vaak niet van *Trachurus* gescheiden, waardoor de officiële cijfers waarschijnlijk te laag liggen. Ook GBIF vermeldt voor hem de Franse namen ‘chinchard’ en ‘saurel’ — allebei namen van de echte horsmakreel.
  • Spaanse namen onder ‘Duits’. GBIF noemt onder de Duitse namen ook ‘Jurel Real’ en ‘Mascarela Real’ — dat zijn Spaanse handelsnamen, geen Duitse. En onder Engels staat ‘Pollock’, een naam die eigenlijk bij de kabeljauwachtigen hoort.
  • Caranx angolensis is geen aparte vis: in 1919 beschreef Henry Weed Fowler hem nog eens onder deze naam; later werd vastgesteld dat het om dezelfde soort gaat (Engelse Wikipedia).

Daarmee zijn we bij het wanneer, waarmee elk artikel in deze serie eindigt. Bij weinig vissen zijn de gegevens daarover zo uitgesproken: hij eet overdag, het meest rond het middaguur, en in de winter het minst — tenminste daar waar het onderzocht is. Leefgebied, prooi en kenmerken staan hierboven, en die liggen vast. Wat elke dag verandert, zijn de omstandigheden aan jouw water — die rekent StrikeAhead voor je uit, en de app vertelt je wanneer de tocht de moeite waard is. En omdat je de dieptekanten en regels van een onbekend gebied niet vanaf de eerste dag kent, vertelt StrikeAhead Pathfinder je met wie je het water op gaat: zorgvuldig geselecteerde gidsen en schippers, vóór de vermelding persoonlijk gecontroleerd — vergunning en verzekering —, met geverifieerde vangsten in plaats van reclamefoto's, zonder betaalde ranking en voor jou als visser zonder bemiddelingskosten. De app zegt wanneer, Pathfinder met wie.