Doornhaai: de kleine haai met twee gifstekels die van Noorwegen tot in de Zwarte Zee in scholen jaagt

Hij is klein voor een haai, komt zelden alleen en verdedigt zich met twee gifstekels: de doornhaai, *Squalus acanthias* — Duits Dornhai, Engels spiny dogfish of spurdog, Spaans mielga of galludo, Italiaans spinarolo, Frans aiguillat commun, Portugees galhudo of galhudo-malhado, Deens pighaj, Zweeds pigghaj, Noors pigghå, Fins piikkihai, Russisch катран of обыкновенная колючая акула, Turks mahmuzlu camgöz, Grieks ακανθίας of κεντρόνι, Kroatisch kostelj, Albanees peshkaqen gjëmbor (GBIF) en Japans アブラツノザメ (Wikidata). Voor het Sloveens en het Arabisch vonden we in GBIF en Wikidata geen bevestigde soortnaam. Hier lees je hoe je hem herkent, waar hij leeft, wat hij eet, hoe hij zich voortplant, hoe je hem aan boord vastpakt — en waarom hij inmiddels als kwetsbaar geldt.

Een haai wiens naam naar zijn stekels verwijst

Beschreven is hij door Carl Linnaeus in 1758 in de tiende editie van zijn *Systema Naturae*. Hij behoort tot de familie van de doornhaaien (Squalidae) in de orde van de doornhaaiachtigen; de soortnaam *acanthias* verwijst volgens de Engelse Wikipedia naar zijn stekels. Lang gold hij als wereldwijd verspreid — maar volgens FishBase behoren de dieren van de noordelijke Stille Oceaan sinds een publicatie van Ebert en collega's uit 2010 tot een eigen soort, de Pacifische doornhaai *Squalus suckleyi*. De Duitse Wikipedia houdt hem voor mogelijk de meest voorkomende haaiensoort van allemaal.

Waaraan je hem herkent

• Lichaam: slank en gestrekt, met spitse snuit; rug en flanken volgens de Duitse Wikipedia donkergrijs tot bruin met witte vlekken, de buik licht.
• Stekels: één stekel vóór elk van de twee rugvinnen; volgens de Duitse Wikipedia loopt van elke stekel een groef naar een gifklier. Een aarsvin ontbreekt — zoals bij alle doornhaaien. Daaraan onderscheid je hem van de hondshaai, gladde haai en ruwe haai, die alle drie een aarsvin hebben.
• Grootte: volgens FishBase gewoonlijk rond 100 cm, vrouwtjes worden groter dan mannetjes. Hoe groot en hoe zwaar hij maximaal wordt, is omstreden — zie de tegenstrijdigheden hieronder.
• Geslachtsrijpheid: mannetjes volgens FishBase bij 60 tot 70 cm, vrouwtjes bij 75 tot 90 cm; de Engelse Wikipedia noemt daarvoor een leeftijd van rond 10 jaar bij mannetjes en 16 jaar bij vrouwtjes.
• Leeftijd: FishBase geeft als maximumleeftijd 75 jaar op, de meeste dieren zouden 20 tot 24 jaar oud worden. Ook hier spreken de bronnen elkaar tegen — zie hieronder.

Wat hij eet — en hoe hij jaagt

Volgens FishBase eet de doornhaai ribkwallen, inktvissen, makrelen, haringen, bodemvissen, garnalen, krabben en zeekomkommers; de Engelse Wikipedia noemt inktvissen, vissen, krabben, kwallen, zeekomkommers en garnalen. FishBase geeft hem een trofisch niveau van 4,4 — daarmee staat hij hoog in de voedselketen. Het bijzondere is de manier van jagen: hij trekt volgens de Engelse Wikipedia in scholen die tot in de duizenden kunnen gaan; de Duitse Wikipedia spreekt van enorme scholen waarin hij vroeger voorkwam. Wie een doornhaai aan de haak heeft, heeft daarom vaak snel de volgende.

Waar hij leeft: van Noorwegen tot in de Zwarte Zee

De doornhaai leeft volgens FishBase over de hele wereld in koude en gematigde zeeën, bij watertemperaturen van 7 tot 15 °C, boven het continentaal plat en de bovenste continentale helling; hij gaat vaak afgesloten baaien en riviermondingen in en verdraagt brak water, zoet water daarentegen volgens FishBase maar enkele uren. De Engelse Wikipedia noemt onder meer de noordoostelijke Atlantische Oceaan, de Oslofjord, de Adriatische Zee en de noordelijke Egeïsche Zee, de Amerikaanse oostkust en Nieuw-Zeeland. In de Zwarte Zee wordt hij volgens Wikidata als eigen ondersoort gevoerd, *Squalus acanthias ponticus* — daar en in Turkije heet hij katran. Hoe diep hij gewoonlijk staat, beschrijven de bronnen verschillend — zie de tegenstrijdigheden. Hij trekt volgens FishBase in zee over grote afstanden.

Voortplanting: de langste draagtijd van alle kraakbeenvissen

De doornhaai legt geen eieren: de jongen komen volgens de Duitse Wikipedia in het moederlichaam uit eikapsels en worden levend geboren. De paring vindt volgens FishBase en de Engelse Wikipedia in de winter plaats, in open water. De draagtijd is volgens FishBase met 18 tot 24 maanden de langste van alle kraakbeenvissen — de Duitse Wikipedia noemt 18 tot 22 maanden. De jongen zijn bij de geboorte volgens FishBase 18 tot 30 cm lang, volgens de Duitse Wikipedia 20 tot 30 cm; de geslachtsverhouding ligt volgens FishBase op één op één. Hoeveel jongen een vrouwtje krijgt, is omstreden — zie hieronder. Volgens FishBase heeft de soort een zeer geringe veerkracht: een populatie heeft meer dan 14 jaar nodig om zich te verdubbelen. Dat is de reden waarom deze haai zo moeilijk herstelt van overbevissing.

De stekels — en hoe je hem aan boord vastpakt

De stekels zijn een wapen. Wordt de doornhaai vastgepakt, dan kromt hij volgens de Engelse Wikipedia zijn rug en steekt naar de aanvaller; de stekels geven daarbij een mild gif af, FishBase voert de soort als giftig. Voor jou aan boord betekent dat: de vis nooit aan de staart omhooghouden, nooit tegen je lichaam drukken, handschoenen dragen en met beide handen stevig achter de kop en vóór de staart grijpen, zodat de beide stekels van je af wijzen. Haken met de onthaaktang verwijderen, niet met de vingers. Een steek is pijnlijk, maar niet levensgevaarlijk; wie gestoken wordt, moet de wond reinigen en bij zwelling of roodheid een arts laten kijken.

Zeepaling, Schillerlocke, fish and chips: de verborgen haai op het bord

Nauwelijks een haai is zo zwaar bevist. In Duitsland werden volgens de Duitse Wikipedia de rugstukken als „Seeaal“ (zee-aal) verkocht en de gerookte buiklappen als „Schillerlocken“; andere handelsnamen waren „Kalbsfisch“, „Speckfisch“, „Karbonadenfisch“, „Königsaal“, „Seestör“ en „Steinlachs“. In Groot-Brittannië belandt hij volgens de Engelse Wikipedia als „huss“ in fish-and-chipszaken — de vroegere naam „rock salmon“ is daar tegenwoordig verboden —, in Frankrijk heet hij „saumonette“, in België „zeepaling“, in Griekenland wordt hij als „galéos“ verkocht, als vervanger voor de sterk bedreigde ruwe haai. Gevangen wordt hij volgens de Engelse Wikipedia vooral met bodemtrawls en staande netten; de wereldvangsten daalden volgens FAO-gegevens van 31.700 ton in 2000 naar 13.800 ton in 2008. Vinnen en staarten gaan in goedkope haaienvinnensoep, de rest in meststof, leverolie en diervoer. En een waarschuwing uit de Duitse Wikipedia: het spiervlees is vaak sterk belast met methylkwik — volgens een studie van de Universiteit van Kiel overschrijdt een portie van 150 g Schillerlocken de tolereerbare dagelijkse dosis van een volwassene met het tienvoudige.

Status, verboden — en wat jij kunt doen

Op de Rode Lijst van de IUCN geldt de doornhaai wereldwijd als kwetsbaar (Vulnerable). In de noordoostelijke Atlantische Oceaan classificeert de IUCN hem volgens de Engelse Wikipedia regionaal als ernstig bedreigd; de Europese bestanden zijn met minstens 95 % achteruitgegaan, de Duitse Wikipedia noemt dezelfde 95 % voor de Noord-Atlantische Oceaan. De EU heeft volgens de Engelse Wikipedia sinds 1999 een vangstquotum, tot 2007 alleen voor twee Noordzeegebieden; in 2009 kwam een maximummaat van 1 m voor aanlandingen, in 2011 werd het quotum op nul gezet en daarmee de gerichte visserij in EU-wateren beëindigd; in 2023 golden de bestanden in EU- en Britse wateren weer als voldoende hersteld voor commerciële visserij. Noorwegen verbood volgens stukken van de visserijdirectie (Fiskeridirektoratet) de gerichte visserij in 2007, aanvankelijk met uitzondering van kleine kustvaartuigen, vanaf 2011 voor iedereen; in 2022 werd ze voor vaartuigen onder 15 m weer opengesteld. Op de Noorse Rode Lijst staat hij als kwetsbaar (sårbar). Sinds 2010 staat hij bovendien in bijlage I van het memorandum van overeenstemming over de bescherming van trekkende haaien onder de Conventie van Bonn.

Voor jou aan het water betekent dat: in Noorwegen en op de Noordzee is de doornhaai bij het diepwatervissen op kabeljauw, leng of lom een veelvoorkomende bijvangst, in de Middellandse Zee en de Zwarte Zee bij het bodemvissen. Of je hem als sportvisser mag meenemen, regelen nationale voorschriften, die van jaar tot jaar veranderen — voor sportvissers vonden we geen eenduidige, algemeen geldende regel. Vóór de trip navragen bij de plaatselijke visserijdienst of je guide; wie twijfelt, zet hem voorzichtig terug: de soort plant zich langzaam voort en is kwetsbaar.

Vijf tegenstrijdigheden in de bronnen

• Hoe groot en hoe zwaar wordt hij? FishBase: hoogstens 200 cm totale lengte en 9,1 kg. Duitse Wikipedia: ongeveer een meter lang, tot 10 kg, zelden meer. Engelse Wikipedia: vrouwtjes bereiken ongeveer 80 tot 84 cm, mannetjes 60 tot 65 cm — een maximum noemt ze niet.
• Hoe oud wordt hij? FishBase: maximumleeftijd 75 jaar, de meeste 20 tot 24 jaar, in de Noord-Atlantische Oceaan 35 tot 50 jaar. Engelse Wikipedia: afzonderlijke dieren bijna 70 jaar, gemiddeld 30 tot 40, op basis van wervels en stekels 35 tot 54 jaar. Duitse Wikipedia: meer dan 20 jaar.
• Hoeveel jongen? FishBase: 1 tot 21 jongen per worp. Engelse Wikipedia: 2 tot 12 eieren, meestal 5 tot 6 jongen. Duitse Wikipedia: 2 tot 11 jongen, tot 6 eieren per eikapsel.
• Hoe diep leeft hij? FishBase: van het oppervlak tot 1.978 m, gewoonlijk 50 tot 300 m, volwassen dieren meestal 10 tot 200 m. Engelse Wikipedia: gewoonlijk 50 tot 149 m, aangetoond onder 700 m. Duitse Wikipedia: 50 tot 200 m.
• Van wanneer is de IUCN-classificatie? FishBase: classificatie van 21 november 2019 (versie 2025-2). Engelse Wikipedia: 2020, Finucci en collega's. Duitse Wikipedia: 2017, Fordham en collega's 2016.

Drie vallen bij de naam

• Zeepaling is geen paling, „Steinlachs“ geen zalm. Zeepaling, „Seeaal“, „Schillerlocke“, „Königsaal“, rock salmon, saumonette, Deens kongeål, Zweeds Nordsjöål — bijna alle handelsnamen van deze vis verzwijgen dat er een haai op het bord ligt. Wie een soort op zijn marktnaam zoekt, vindt het dier niet.
• „Hundshai“ is meestal een andere haai. De Catalogue of Life voert „Hundshai“ ook als Duitse naam van de doornhaai. In het Duits heet zo echter gewoonlijk *Galeorhinus galeus* — de ruwe haai, een duidelijk grotere haai met aarsvin, waaraan we een eigen artikel hebben gewijd. En het Griekse „galéos“ in de viswinkel kan beide betekenen.
• Pacifische cijfers horen bij een andere soort. Sinds 2010 gelden de doornhaaien van de noordelijke Stille Oceaan volgens FishBase als eigen soort, *Squalus suckleyi*. Oudere gegevens over grootte, leeftijd of trek „van de doornhaai“ uit Alaska of Japan beschrijven daarom vaak niet het dier dat jij op de Noordzee of in de Middellandse Zee vangt.

Blijft de vraag waarmee elk artikel van deze serie begint: wanneer. Leefgebied, prooi en gewoonten staan hierboven, en die staan vast. Wat elke dag verandert, is al het andere — licht, luchtdruk, wind, watertemperatuur, stroming —, en of een dag boven de kant de moeite waard is, wordt precies daar beslist. Dat rekent StrikeAhead uit: het neemt de omstandigheden op jouw water en zegt je wanneer de rit de moeite loont. En omdat je een vreemd water, zijn kanten en zijn regels niet vanaf de eerste dag kent, zegt StrikeAhead Pathfinder je met wie je het water op gaat: gecureerde guides en schippers, vóór de listing persoonlijk gecontroleerd — vergunning en verzekering —, met geverifieerde vangsten in plaats van reclamefoto's, zonder betaalde ranking en voor jou als visser zonder bemiddelingskosten. De app zegt wanneer, Pathfinder met wie.