Ψάρεμα λιονταρόψαρου στη Μεσόγειο: ο στρατιώτης που οι κατάλογοι ονομάτων περνούν για κάποιον κύριο Miles
Κάθε άρθρο αυτής της σειράς απαντά στο ίδιο ερώτημα: πώς ξεγελά ο ψαράς τον θηρευτή; Με ποιο δόλωμα, σε ποιο βάθος, ποια ώρα. Στο λιονταρόψαρο η απάντηση αρχίζει με ένα όνομα που η μισή Ευρώπη διαβάζει λάθος. Στους αγγλικούς καταλόγους ονομάτων λέγεται «Miles’ firefish» — σαν να το είχε ανακαλύψει κάποιος κύριος Miles. Κύριος Miles όμως δεν υπάρχει. Το *miles* είναι λατινικά και σημαίνει στρατιώτης. Γι’ αυτό ο πόλος αυτού του άρθρου είναι: ο στρατιώτης που οι κατάλογοι ονομάτων περνούν για κάποιον κύριο Miles. Πρόκειται για το λιονταρόψαρο, *Pterois miles*, που πέρασε από την Ερυθρά Θάλασσα στην ανατολική Μεσόγειο.
Φτερά, ένας στρατιώτης και ένας κύριος που δεν υπήρξε ποτέ
Την προέλευση των επιστημονικών ονομάτων καταγράφει το ETYFish Project, ένα ετυμολογικό μητρώο ονομάτων ψαριών. Εκεί το γένος Pterois προέρχεται από το *pterus*, «πτερύγιο», με βάση τα «Les Pterois» του Γάλλου ζωολόγου Cuvier (1816), και παραπέμπει στο ψηλό ραχιαίο και τα μακριά θωρακικά πτερύγια — τις βεντάλιες από τις οποίες όλοι αναγνωρίζουν το ψάρι. Κατά το ETYFish, το όνομα του είδους miles σημαίνει απλώς «soldier», στρατιώτης. ⚠️ Και μετά έρχεται η τίμια φράση: «allusion not explained» — ο υπαινιγμός δεν εξηγείται· ο Bennett, που περιέγραψε το είδος το 1828, δεν είπε τι εννοούσε. Το ETYFish υποθέτει με επιφύλαξη το κόκκινο χρώμα του σώματος, που θυμίζει τις στολές των στρατιωτών-ναυτών του 19ου αιώνα, και γράφει ρητά «perhaps» — ίσως. Αυτό το άρθρο κρατά την υπόθεση ως υπόθεση, όχι ως εύρημα.
Ο στρατιώτης άφησε ίχνη στους καταλόγους ονομάτων. Στον κατάλογο του GBIF για το *Pterois miles* (κλειδί 2334433, 75 εγγραφές) υπάρχει το στρατόπεδο του στρατιώτη: αγγλικά «Soldier Lionfish», γαλλικά «Poisson armée» — το ψάρι του στρατού — και τσεχικά «Perutýn žoldnéř», ο μισθοφόρος. Δίπλα, το στρατόπεδο του διαβόλου: αγγλικά «Devil firefish», τουρκικά «Şeytan aslan balığı», πορτογαλικά «Peixe-fogo Diabo», φινλανδικά «paholaissiipisimppu». Έπειτα το στρατόπεδο του λιονταριού, όπου ανήκει και το ελληνικό όνομα: αγγλικά «Lionfish», ιταλικά «Pesce leone», ισπανικά «Pez león», ελληνικά «Λιονταρόψαρο», αραβικά «سمك الأسد الشائع». Και το στρατόπεδο της φωτιάς: γερμανικά «Rotfeuerfisch» (κόκκινο ψάρι της φωτιάς) και «Indischer Rotfeuerfisch», ουγγρικά «közönséges tűzhal», σλοβενικά «rdečemorska plamenka» — η φλόγα από την Ερυθρά Θάλασσα.
💣 Και τώρα ο κύριος που δεν υπήρξε ποτέ. Ο ίδιος κατάλογος του GBIF αναφέρει το «Miles’ firefish» τέσσερις φορές (Catalogue of Life, Global Register of Introduced and Invasive Species, ITIS, TAXREF) και επιπλέον το «Mile’s Fire Fish» από τον Κόκκινο Κατάλογο της IUCN — με απόστροφο, σαν κτητική μορφή ανθρώπου. Κατά το ETYFish όμως, το *miles* δεν είναι όνομα προσώπου αλλά η λατινική λέξη για τον στρατιώτη. Όποιος διαβάζει «Miles’ firefish» διαβάζει ένα όνομα χτισμένο πάνω σε μια παρανόηση — και μάλιστα στους ίδιους καταλόγους που αλλού μεταφράζουν σωστά τον στρατιώτη.
💣 Τρεις ακόμη παγίδες ονομάτων, καθεμία ελεγμένη στα πεδία πηγών του GBIF. Το γαλλικό «Poisson Scorpion» και το ιταλικό «Pesce scorpione» εμφανίζονται στους καταλόγους των λιονταρόψαρων — όμως «ψάρι-σκορπιός» είναι και το συνηθισμένο όνομα των σκορπιών (*Scorpaena*), στους οποίους αυτή η σειρά έχει αφιερώσει δικό της άρθρο. Συγγενεύουν, ίδια οικογένεια, αλλά δεν είναι το ίδιο ψάρι. Τα «Lionfish», «Pez león» και «Poisson armée» εμφανίζονται επίσης ακριβώς έτσι στον κατάλογο του κόκκινου λιονταρόψαρου (*Pterois volitans*, GBIF 2334438) — του δίδυμου που κατέκτησε την Καραϊβική. Και για τα κροατικά, αλβανικά, νορβηγικά, σουηδικά και ιαπωνικά ο κατάλογος του *miles* δεν δίνει κανένα όνομα· το ιαπωνικό ハナミノカサゴ ανήκει κατά το GBIF στο *P. volitans*. Γι’ αυτό σε αυτές τις γλώσσες το άρθρο φέρει στον τίτλο και το επιστημονικό όνομα.
Από την Ερυθρά Θάλασσα στη Μεσόγειο
Την άφιξή του καταγράφει το MedMIS, το σύστημα πληροφοριών της Διεθνούς Ένωσης για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN) για τα χωροκατακτητικά είδη της Μεσογείου. Εκεί γράφει: «The first Mediterranean specimen of lionfish was collected from Haifa Bay, Israel in 1991.» Το πρώτο δείγμα στη Μεσόγειο προήλθε δηλαδή το 1991 από τον κόλπο της Χάιφας. Είκοσι χρόνια αργότερα, κατά το MedMIS, ακολούθησαν ο βόρειος Λίβανος (2012), η Κύπρος (2013), ο κόλπος του İskenderun (2014) και η θαλάσσια προστατευόμενη περιοχή Kaş-Kekova στην Τουρκία· επιπλέον αναφορές από Τυνησία, Σικελία και Ελλάδα. Ως πιθανότερη οδός θεωρείται η Διώρυγα του Σουέζ — το ψάρι είναι κοινό στην Ερυθρά Θάλασσα, και γενετικές μελέτες (Bariche και συνεργάτες, 2017) το έχουν επιβεβαιώσει κατά το MedMIS.
⚠️ Μια αντίφαση μέσα στην ίδια την πηγή, ειπωμένη ανοιχτά: το MedMIS γράφει ότι ο δίδυμος *P. volitans* δεν έχει καταγραφεί μέχρι σήμερα στη Μεσόγειο — όμως στη δική του βιβλιογραφία περιλαμβάνει μια εργασία του 2018 με τίτλο «New record of the red lionfish, *Pterois volitans*, in the Northeastern Mediterranean Sea». Αυτό το άρθρο δεν λύνει την αντίφαση. Σημειώνει: το λιονταρόψαρο για το οποίο γίνεται λόγος στη Μεσόγειο είναι κατά το MedMIS το *P. miles*, και τα δύο είδη, κατά το MedMIS, σχεδόν δεν ξεχωρίζουν εξωτερικά.
Τι λένε γι’ αυτό οι ειδικές πηγές
Τα βασικά στοιχεία, το καθένα με την πηγή του. FishBase: θαλάσσιο, συνδεδεμένο με υφάλους, 0 έως 85 μέτρα· Ινδικός Ωκεανός από τον Περσικό Κόλπο και την Ερυθρά Θάλασσα ως τη Νότια Αφρική και τη Σουμάτρα, καθώς και Ατλαντικός και ανατολική Μεσόγειος· έως 43 εκατοστά και 787,8 γραμμάρια· κοκκινωπό ως ανοιχτό καφέ ή γκρι με πολλές λεπτές σκούρες εγκάρσιες ραβδώσεις· 13 αγκάθια στο ραχιαίο πτερύγιο. Κατά το FishBase, τα ενήλικα ζουν σε παράκτια νερά πάνω από λασπώδη βυθό. Καθεστώς IUCN «Least Concern» (Ελάχιστης Ανησυχίας), με αξιολόγηση στις 20 Ιουνίου 2017 — στην πατρίδα του δεν απειλείται. Το MedMIS δίνει για τη Μεσόγειο άλλους αριθμούς: έως 35 εκατοστά, ευρήματα σε 0 έως 80 μέτρα («some sources refer to a greater depth» — κάποιες πηγές αναφέρουν μεγαλύτερο βάθος), σε κυματοθραύστες, ναυάγια, ογκόλιθους, λιβάδια θαλάσσιας βλάστησης, κοραλλιογενή βυθό, βράχο και άμμο. ⚠️ Οι πηγές διαφωνούν σε μήκος, βάθος και βυθό — αυτό το άρθρο δεν το εξομαλύνει.
Τη συμπεριφορά του το MedMIS την περιγράφει έτσι: ένας «active ambush predator», ενεργός θηρευτής ενέδρας, που συχνά στριμώχνει τη λεία του με τα ανοιγμένα θωρακικά πτερύγια. Τα νεαρά τρώνε κυρίως ασπόνδυλα, τα μεγαλύτερα όλο και περισσότερο ψάρια. Θεωρείται νυκτόβιο και τη μέρα αποσύρεται σε σχισμές και κάτω από προεξοχές, αλλά εμφανίζεται και μέρα, μόνο του ή σε μικρές ομάδες — και είναι πιστό στη θέση του: ένα ενήλικο που βρήκε κατάλληλο μέρος μένει εκεί. Η ανησυχία των ειδικών: όπου εγκαταστάθηκε, μπορεί κατά το MedMIS να μειώσει τη στρατολόγηση των νεαρών ιθαγενών ψαριών και να ανταγωνιστεί τους ροφούς για τροφή.
Τα αγκάθια: τι λέει το MedMIS
Το FishBase το καταγράφει ως «Venomous» (δηλητηριώδες) και γράφει: «Fin spines highly venomous, may cause human death.» — τα αγκάθια των πτερυγίων είναι πολύ δηλητηριώδη και μπορεί να προκαλέσουν θάνατο ανθρώπου. Το MedMIS μετρά 18 δηλητηριώδη αγκάθια: 13 μακριά στο ραχιαίο πτερύγιο, από ένα σε καθένα από τα δύο κοιλιακά και τρία στο μπροστινό μέρος του εδρικού. Τα μεγάλα θωρακικά πτερύγια και το ουραίο πτερύγιο δεν έχουν δηλητηριώδη αγκάθια. Κατά το MedMIS, τα τσιμπήματα είναι «very rarely fatal» — πολύ σπάνια θανατηφόρα — εφόσον δεν υπάρχει αλλεργία, αλλά πολύ επώδυνα, με μούδιασμα, πρήξιμο και ακόμη και προσωρινή παράλυση. Το MedMIS συνιστά να βυθιστεί η πληγή σε ζεστό νερό για 30 έως 90 λεπτά και να ζητηθεί ιατρική βοήθεια. ⚠️ Η διαφορά των δύο πηγών ανήκει εδώ: το FishBase προειδοποιεί για πιθανό θάνατο, το MedMIS χαρακτηρίζει τους θανάτους πολύ σπάνιους. Αυτό το άρθρο δεν είναι ιατρική συμβουλή — μετά από τσίμπημα μετρά ο γιατρός, όχι το blog.
Σημαντικό για το τραπέζι: κατά το MedMIS, «the flesh of a lionfish is not venomous or poisonous» — η σάρκα του λιονταρόψαρου δεν είναι δηλητηριώδης· το δηλητήριο βρίσκεται μόνο στα αγκάθια. Στην Καραϊβική και στις ΗΠΑ τρώγεται.
Τι σημαίνει αυτό στο νερό
- Οι ειδικοί θέλουν να ψαρεύεται. Για τη Μεσόγειο, το MedMIS συνιστά ρητά να απομακρύνονται νωρίς οι νέοι πληθυσμοί — από το προσωπικό των προστατευόμενων περιοχών και ερασιτέχνες δύτες, «hand-held nets, speared or caught on hook and line», δηλαδή με απόχες, με ψαροντούφεκο και επίσης με αγκίστρι και πετονιά — και να ενθαρρύνεται η αλιεία του από τις αλιευτικές κοινότητες. Είναι η σπάνια περίπτωση όπου η ίδια η ψαριά βοηθά τη θάλασσα. Ποια μέθοδος το πιάνει καλύτερα δεν το λέει καμία από τις πηγές που διαβάστηκαν· αυτό το άρθρο δεν υπόσχεται καμία.
- Ψάξ’ το σε δομές. Ναυάγια, κυματοθραύστες, ογκόλιθοι, σχισμές: εκεί το περιγράφει το MedMIS, και μένει πιστό στη θέση του. Όποιος το είδε μία φορά κάπου, πιθανότατα θα το ξαναβρεί εκεί.
- Πρώτα γάντια, μετά ψαλίδι. Το MedMIS συνιστά χοντρά γάντια και να κόβονται προσεκτικά τα δηλητηριώδη αγκάθια με ψαλίδι πριν από την περαιτέρω επεξεργασία του ψαριού. Ποτέ με γυμνό χέρι, ποτέ από την πλάτη — εκεί βρίσκονται τα 13 από τα 18 αγκάθια.
- Και το νεκρό ψάρι τσιμπά. Τα αγκάθια μένουν επικίνδυνα και όταν το ψάρι δεν ζει πια — στο ψυγειάκι, στο κατάστρωμα, στο καθάρισμα.
- Κανένας ιθαγενής σωσίας. Κατά το MedMIS, στη Μεσόγειο δεν υπάρχει παρόμοιο ιθαγενές είδος — ριγωτό σαν ζέβρα, με πτερύγια-βεντάλιες και προεκβολές πάνω από τα μάτια. Παρ’ όλα αυτά, αυτό το άρθρο δεν είναι κλείδα αναγνώρισης.
- Ανάφερε το εύρημά σου. Το MedMIS είναι σύστημα αναφορών και ορίζει την ενημέρωση ως πρώτο βήμα κατά της εξάπλωσης. Όπου εμφανιστεί λιονταρόψαρο έξω από τις γνωστές περιοχές, η αναφορά στην αρμόδια αρχή αξίζει περισσότερο από μια φωτογραφία στο ομαδικό chat.
- Έλεγξε μόνος σου τους κανόνες. Αυτό το άρθρο σκόπιμα δεν αναφέρει κανονισμούς για το ψάρεμα, το ψαροντούφεκο ή τις προστατευόμενες περιοχές — διαφέρουν ανά χώρα, και στις θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές ισχύουν δικοί τους κανόνες. Καθοριστική είναι η αρμόδια αρχή· αυτό δεν είναι νομική συμβουλή.
Το λιονταρόψαρο είναι ο θηρευτής όπου όλα αντιστρέφονται: η ψαριά είναι ευπρόσδεκτη, ο κίνδυνος δεν βρίσκεται στο στόμα αλλά στην πλάτη, και το όνομά του δεν τιμά έναν εξερευνητή αλλά έναν στρατιώτη. Το StrikeAhead διαβάζει συνθήκες και βάθος και μαθαίνει από τις δικές σου ψαριές· η εφαρμογή σου λέει πότε αξίζει, και το StrikeAhead Pathfinder σου λέει με ποιον βγαίνεις σε άγνωστο νερό — επιμελημένα, με προσωπικό έλεγχο, με επαληθευμένες ψαριές αντί για διαφημιστικές φωτογραφίες.