Akdeniz’de şeytan aslan balığı avı: isim listelerinin Bay Miles sandığı asker
Bu serideki her yazı aynı soruyu yanıtlar: Olta balıkçısı avcı balığı nasıl alt eder? Hangi yemle, hangi derinlikte, hangi saatte. Şeytan aslan balığında cevap, Avrupa’nın yarısının yanlış okuduğu bir adla başlar. İngilizce isim listelerinde adı “Miles’ firefish” — sanki onu Bay Miles diye biri keşfetmiş gibi. Oysa ortada bir Bay Miles yok. *miles* Latincedir ve asker demektir. Bu yüzden bu yazının kutbu şu: isim listelerinin Bay Miles sandığı asker. Söz konusu balık, Kızıldeniz’den doğu Akdeniz’e göç etmiş olan şeytan aslan balığı, *Pterois miles*.
Kanatlar, bir asker ve hiç var olmamış bir bey
Bilimsel adların kökenini, balık adlarının etimolojik kaydı olan ETYFish Project tutar. Orada Pterois cinsi, Fransız zoolog Cuvier’nin (1816) “Les Pterois” adlandırmasından yola çıkarak *pterus*, yani “yüzgeç” sözcüğünden gelir ve yüksek sırt yüzgecine ve uzun göğüs yüzgeçlerine işaret eder — herkesin balığı tanıdığı o yelpazelere. ETYFish’e göre tür adı miles düpedüz “soldier”, yani asker demektir. ⚠️ Ardından dürüst cümle gelir: “allusion not explained” — neye gönderme yapıldığı açıklanmamış; türü 1828’de tanımlayan Bennett ne kastettiğini söylememiş. ETYFish temkinle, 19. yüzyılın asker-denizcilerinin uniformalarını andıran kırmızı vücut rengini öne sürer ve açıkça “perhaps” (belki) diye yazar. Bu yazı da tahmini bulgu olarak değil, tahmin olarak alır.
Asker, isim listelerinde iz bırakmış. GBIF’in *Pterois miles* listesinde (anahtar 2334433, 75 kayıt) bir asker kampı var: İngilizce “Soldier Lionfish”, Fransızca “Poisson armée” — ordu balığı — ve Çekçe “Perutýn žoldnéř”, paralı asker. Yanında şeytan kampı: İngilizce “Devil firefish”, Türkçe “Şeytan aslan balığı”, Portekizce “Peixe-fogo Diabo”, Fince “paholaissiipisimppu”. Türkçe ad bu kampta durur — ve adında aslanı da taşır. Sonra aslan kampı: İngilizce “Lionfish”, İtalyanca “Pesce leone”, İspanyolca “Pez león”, Grekçe “Λιονταρόψαρο”, Arapça “سمك الأسد الشائع”. Ve ateş kampı: Almanca “Rotfeuerfisch” (kırmızı ateş balığı) ve “Indischer Rotfeuerfisch”, Macarca “közönséges tűzhal”, Slovence “rdečemorska plamenka” — Kızıldeniz’den gelen alev.
💣 Şimdi de hiç var olmamış bey. Aynı GBIF listesi “Miles’ firefish” adını tam dört kez (Catalogue of Life, Global Register of Introduced and Invasive Species, ITIS, TAXREF), bunun yanında IUCN Kırmızı Listesi’nden “Mile’s Fire Fish” adını verir — kesme işaretiyle, bir insanın iyelik hâli gibi. Oysa ETYFish’e göre *miles* bir kişi adı değil, askerin Latincesidir. “Miles’ firefish” okuyan, bir yanlış anlamanın üzerine kurulmuş bir ad okur — üstelik askeri başka bir yerde doğru çeviren listelerin ta kendisinde.
💣 Üç isim tuzağı daha, her biri GBIF kaynak alanlarından kontrol edildi. Fransızca “Poisson Scorpion” ve İtalyanca “Pesce scorpione” aslan balıklarının listelerinde geçer — ama “akrep balığı”, bu serinin ayrı bir yazı ayırdığı iskorpitlerin (*Scorpaena*) de olağan adıdır. Akrabadırlar, aynı familyadandırlar, ama aynı balık değildirler. “Lionfish”, “Pez león” ve “Poisson armée” ayrıca kırmızı aslan balığının (*Pterois volitans*, GBIF 2334438) listesinde de aynen yer alır — Karayipler’i fetheden ikizin. Ve Hırvatça, Arnavutça, Norveççe, İsveççe ve Japonca için *miles* listesi hiçbir ad vermez; GBIF’e göre Japonca ハナミノカサゴ *P. volitans*’a aittir. Bu yüzden bu yazı o dillerde başlığında bilimsel adı da taşır.
Kızıldeniz’den Akdeniz’e
Göçü, IUCN’nin Akdeniz’deki istilacı türlere ilişkin bilgi sistemi MedMIS belgeler. Orada şöyle yazar: “The first Mediterranean specimen of lionfish was collected from Haifa Bay, Israel in 1991.” Yani Akdeniz’deki ilk örnek 1991’de Hayfa Körfezi’nden alındı. MedMIS’e göre yirmi yıl sonra kuzey Lübnan (2012), Kıbrıs (2013), İskenderun Körfezi (2014) ve Türkiye’deki Kaş-Kekova deniz koruma alanı geldi; buna Tunus, Sicilya ve Yunanistan’dan bildirimler eklendi. En olası yol Süveyş Kanalı sayılır — balık Kızıldeniz’de yaygındır ve MedMIS’e göre genetik çalışmalar (Bariche ve arkadaşları, 2017) bunu doğrulamıştır.
⚠️ Kaynağın kendi içindeki bir çelişki, açıkça söylenmiş hâliyle: MedMIS, ikiz tür *P. volitans*’ın Akdeniz’de şimdiye dek kaydedilmediğini yazar — ama kendi okuma listesinde 2018 tarihli “New record of the red lionfish, *Pterois volitans*, in the Northeastern Mediterranean Sea” başlıklı bir çalışmaya yer verir. Bu yazı çelişkiyi çözmez. Şunu not eder: MedMIS’e göre Akdeniz’de sözü edilen aslan balığı *P. miles*’tir ve yine MedMIS’e göre iki tür dış görünüşten neredeyse ayırt edilemez.
Uzman kaynaklar onun hakkında ne diyor
Temel bilgiler, her biri kaynağıyla. FishBase: denizel, resiflere bağlı, 0 ile 85 metre arası; Basra Körfezi ve Kızıldeniz’den Güney Afrika ve Sumatra’ya kadar Hint Okyanusu, ayrıca Atlantik ve doğu Akdeniz; 43 santimetreye ve 787,8 grama kadar; kırmızımsıdan açık kahverengiye ya da griye, çok sayıda ince koyu enine bantlı; 13 sırt yüzgeci dikeni. FishBase’e göre erginler kıyı sularında çamurlu zeminlerde yaşar. IUCN statüsü “Least Concern” (Asgari Endişe), değerlendirme tarihi 20 Haziran 2017 — doğal yayılış alanında tehdit altında değil. MedMIS Akdeniz için farklı rakamlar verir: 35 santimetreye kadar, 0 ile 80 metre arasında kayıtlar (“some sources refer to a greater depth” — bazı kaynaklar daha büyük bir derinlikten söz eder), dalgakıranlarda, batıklarda, kaya bloklarında, deniz çayırlarında, koralijen zeminde, kayalıkta ve kumda. ⚠️ Kaynaklar boy, derinlik ve zemin konusunda çelişir — bu yazı bunu yumuşatmaz.
MedMIS davranışını şöyle anlatır: bir “active ambush predator”, yani aktif bir pusu avcısı; avını çoğu zaman açtığı göğüs yüzgeçleriyle köşeye sıkıştırır. Yavrular çoğunlukla omurgasızlarla beslenir, büyüdükçe giderek daha çok balık yer. Gece aktif olduğu düşünülür ve gündüzleri yarıklara ve çıkıntıların altına çekilir; yine de gündüz de tek başına ya da küçük gruplar hâlinde görülür — ve yerine bağlıdır: uygun bir yer bulan ergin balık orada kalır. Uzmanların kaygısı: MedMIS’e göre yerleştiği yerlerde yerli balıkların yavru katılımını azaltabilir ve besin için orfozlarla rekabet edebilir.
Dikenler: MedMIS ne diyor
FishBase onu “Venomous” (zehirli) olarak listeler ve şöyle yazar: “Fin spines highly venomous, may cause human death.” — yüzgeç dikenleri son derece zehirlidir, insan ölümüne yol açabilir. MedMIS 18 zehirli diken sayar: sırt yüzgecinde 13 uzun diken, iki karın yüzgecinin her birinde birer diken, anal yüzgecin önünde üç diken. Büyük göğüs yüzgeçlerinde ve kuyruk yüzgecinde zehirli diken yoktur. MedMIS’e göre sokmalar, alerji yoksa “very rarely fatal” — çok nadiren öldürücüdür —, ama çok acı verir; uyuşma, şişlik, hatta geçici felç yapabilir. MedMIS, yaranın 30 ila 90 dakika sıcak suya batırılmasını ve tıbbi yardım alınmasını önerir. ⚠️ İki kaynak arasındaki fark da resmin parçası: FishBase olası ölüme karşı uyarır, MedMIS ölümleri çok nadir sayar. Bu yazı tıbbi tavsiye değildir — bir sokmadan sonra önemli olan blog değil, doktordur.
Sofra için önemli: MedMIS’e göre “the flesh of a lionfish is not venomous or poisonous” — aslan balığının eti zehirli değildir, zehir yalnızca dikenlerdedir. Karayipler’de ve ABD’de yenir.
Suyun başında bunun anlamı
- Uzmanlar onun avlanmasını istiyor. MedMIS, Akdeniz için yeni popülasyonların erkenden temizlenmesini açıkça önerir — koruma alanı personeli ve amatör dalgıçlar eliyle, “hand-held nets, speared or caught on hook and line”, yani el kepçesiyle, zıpkınla ve iğne ve misinayla da — ve balıkçı topluluklarının onu avlamasının teşvik edilmesini ister. Avın kendisinin denize yardım ettiği ender durumlardan biri. Onu en iyi hangi yöntemin yakaladığını okunan kaynakların hiçbiri söylemiyor; bu yazı da hiçbir şey vaat etmiyor.
- Onu yapıların çevresinde ara. Batıklar, dalgakıranlar, kaya blokları, yarıklar: MedMIS onu orada tarif eder ve yerine sadık kalır. Onu bir yerde bir kez gören, büyük olasılıkla orada yeniden bulur.
- Önce eldiven, sonra makas. MedMIS kalın eldiven kullanmayı ve balığı işlemeye devam etmeden önce zehirli dikenleri makasla dikkatlice kesmeyi önerir. Asla çıplak elle tutma, asla sırtından kavrama — 18 dikenin 13’ü oradadır.
- Ölü balık da sokar. Dikenler balık öldükten sonra da tehlikeli kalır — soğutma çantasında, güvertede, temizlerken.
- Yerli bir benzeri yok. MedMIS’e göre Akdeniz’de benzer bir yerli tür yoktur — zebra gibi çizgili, yelpaze yüzgeçli, gözlerinin üstünde uzantılar taşıyan bir balık. Yine de bu yazı bir tür tanımlama anahtarı değildir.
- Bulduğunu bildir. MedMIS bir bildirim sistemidir ve yayılmaya karşı ilk adım olarak bilinçlendirmeyi sayar. Bilinen alanların dışında bir aslan balığı ortaya çıktığında, yetkili kuruma yapılan bildirim grup sohbetindeki bir fotoğraftan daha değerlidir.
- Kuralları kendin kontrol et. Bu yazı av, zıpkın ya da koruma alanlarıyla ilgili bilerek hiçbir düzenleme vermez — bunlar ülkeden ülkeye değişir ve deniz koruma alanlarında ayrı kurallar geçerlidir. Belirleyici olan yetkili makamdır; bu bir hukuki tavsiye değildir.
Şeytan aslan balığı, her şeyin tersine döndüğü avcıdır: avlanması istenir, tehlike ağzında değil sırtındadır ve adı bir kâşifi değil, bir askeri anar. StrikeAhead koşulları ve derinliği okur, senin yakaladıklarından öğrenir; uygulama sana ne zaman değeceğini söyler, StrikeAhead Pathfinder ise yabancı bir suya kiminle çıkacağını söyler — küratörlü, kişisel olarak denetlenmiş, reklam fotoğrafları yerine doğrulanmış avlarla.