Ψάρεμα μαυρολίτσας: ο θηρευτής που φέρει το όνομα του ξαδέρφου του
Κάθε άρθρο αυτής της σειράς απαντά στο ίδιο ερώτημα: πώς ξεγελά ο ψαράς τον θηρευτή; Με ποιο δόλωμα, σε ποιο βάθος, ποια ώρα. Στη μαυρολίτσα η απάντηση αρχίζει με ένα δανεικό όνομα. Στη Γαλλία τη λένε «liche glauque», στην Ιταλία «leccia stella», στη Σλοβενία «pegasta lica», στην Ελλάδα «Λίτσα» — και καθεμιά από αυτές τις λέξεις ανήκει στην πραγματικότητα σε άλλο ψάρι: στη λίτσα, *Lichia amia*. Ακόμη και το ελληνικό της όνομα, «Μαυρολίτσα», κουβαλά μέσα του τη λίτσα· και στα γερμανικά η λίστα ονομάτων της GBIF τής δίνει το «Gabelmakrele», το όνομα της λίτσας. Γι’ αυτό ο πόλος αυτού του άρθρου είναι: ο θηρευτής που φέρει το όνομα του ξαδέρφου του. Πρόκειται για το *Trachinotus ovatus* — στα ελληνικά μαυρολίτσα, στα αγγλικά derbio ή pompano, στα γερμανικά Bläuel, στην Ισπανία palometa blanca.
Ένα όνομα από την Προβηγκία
Την προέλευση των επιστημονικών ονομάτων καταγράφει το ETYFish Project, ένα ετυμολογικό μητρώο ονομάτων ψαριών. Εκεί το γένος Lichia — το γένος της λίτσας — είναι μια «latinization of liche, local name for L. amia in Provence, France, as reported by Rondelet»: η εκλατινισμένη μορφή του «liche», του προβηγκιανού ονόματος της λίτσας, όπως το κατέγραψε ο φυσιοδίφης Guillaume Rondelet. Η λέξη λοιπόν έρχεται από την Προβηγκία, και εκεί σήμαινε *Lichia amia*. Η ίδια η μαυρολίτσα φέρει άλλο, πιο λιτό όνομα: Trachinotus, από το ελληνικό *τραχύς*, τραχύς, και *νώτος*, ράχη — κατά το ETYFish υπαινιγμός στα κοντά αγκάθια του πρώτου ραχιαίου πτερυγίου. Και ovatus σημαίνει «ωοειδής», από το σχήμα του σώματος, «corpore ovato» στο πρωτότυπο. Τα δύο ψάρια συγγενεύουν: το ETYFish κατατάσσει το *Trachinotus* και το *Lichia* στην ίδια υποοικογένεια, τις Trachinotinae. Ξαδέρφια λοιπόν — και το ένα δανείστηκε το όνομα του άλλου.
Ως πού φτάνει αυτό δείχνει η λίστα της GBIF για το *Trachinotus ovatus* (κλειδί 5210674, 120 εγγραφές). Υπάρχει ένα στρατόπεδο της liche: γαλλικά «Liche glauque» και «Liche», ιταλικά «Leccia stella» και «leccio stella», ελληνικά «Λίτσα», «Μαυρολίτσα» και «Λιτσομελάνουρο», σλοβενικά «Pegasta lica», σερβικά «Lica modrulja». Υπάρχει ένα στρατόπεδο της «διχάλας»: γερμανικά «Gabelmakrele», δανικά «gaffelmakrel», ολλανδικά «gaffelmakreel», νορβηγικά «gaffelmakrell», σουηδικά «blå gaffelmakrill». Υπάρχει ένα στρατόπεδο του pompano: αγγλικά «pompano» και «derbio», πορτογαλικά «Dérbio», ισπανικά «palometa blanca» και «pámpano blanco», φινλανδικά «nuijapompano». Και υπάρχουν ονόματα που ανήκουν μόνο σε αυτήν: γερμανικά «Bläuel» και «Dreipunkt-Langflossen-Stachelmakrele» (αυτή με τις τρεις κουκκίδες), γαλλικά «palomine», αλβανικά «Lojbe pikaloshe», τουρκικά «yaladerma», αραβικά «بنبان بيضوي» — η ωοειδής, όπως στο όνομα του είδους.
💣 Τέσσερις παγίδες ονομάτων, καθεμιά ελεγμένη με τη λίστα της GBIF για τη λίτσα (*Lichia amia*, κλειδί 2391092). Πρώτη, η λέξη liche. Το γαλλικό «Liche», το ιταλικό «Leccia», το ελληνικό «Λίτσα», το σλοβενικό και σερβικό «Lica», τα αλβανικά «Lojba» και «lica» εμφανίζονται εκεί για τη λίτσα — για τη μαυρολίτσα συνήθως μόνο με προσθήκη: *glauque*, *stella*, *pegasta*, *modrulja*, *pikaloshe*. Χωρίς την προσθήκη εννοείται το άλλο ψάρι. Δεύτερη, η διχάλα. Το γερμανικό «Gabelmakrele» και το δανικό «Stor gaffelmakrel» ανήκουν επίσης στη λίτσα, που έχει δικό της άρθρο σε αυτή τη σειρά. Τρίτη, η «palometa». Τα ισπανικά «Palometa» και «Palometón», το πορτογαλικό «Palombeta», το γαλλικό «Fausse Palomète» — και το αγγλικό «Pampano» — εμφανίζονται για το *Lichia amia*· για τη μαυρολίτσα είναι «palometa blanca» και γαλλικά «Palomète». Ένα γράμμα και ένα επίθετο χωρίζουν τα δύο. Τέταρτη, το «Γουφάρι». Η ελληνική λίστα της μαυρολίτσας περιλαμβάνει το «Γουφάρι» — όμως γοφάρι λέμε στα ελληνικά ένα άλλο ψάρι, τον *Pomatomus saltatrix*, που επίσης έχει δικό του άρθρο σε αυτή τη σειρά. Μία λέξη, τρία ψάρια.
Ωοειδής, ασημένια, με τρεις έως πέντε κουκκίδες
Τα βασικά στοιχεία προέρχονται από το FishBase. Η μαυρολίτσα φτάνει τα 70 εκατοστά, με συνηθισμένο μήκος τα 35 εκατοστά· το μέγιστο δημοσιευμένο βάρος είναι 2,8 κιλά. Ζει στον ανατολικό Ατλαντικό από τον Βισκαϊκό κόλπο ως την Αγκόλα, συμπεριλαμβανομένης της Μεσογείου και των νησιών ανοιχτά των ακτών· στα βρετανικά και σκανδιναβικά νερά φτάνει μόνο σπάνια, ως περαστική. Το σώμα είναι μέτρια επίμηκες και πλευρικά πεπλατυσμένο. Το διακριτικό γνώρισμα βρίσκεται στη σύντομη περιγραφή: πρασινωπή-γκρίζα ράχη, ασημένια πλευρά και τρεις έως πέντε κάθετα επιμηκυμένες μαύρες κηλίδες κατά μήκος του μπροστινού τμήματος της πλευρικής γραμμής. Οι άκρες των λοβών του ραχιαίου, του εδρικού και του ουραίου πτερυγίου είναι μαύρες. Καθεστώς IUCN «Least Concern», με αξιολόγηση στις 10 Μαΐου 2013· για τον άνθρωπο «Harmless».
⚠️ Μία αντίφαση, ειπωμένη ανοιχτά: το ETYFish εξηγεί το όνομα του γένους με πέντε κοντά αγκάθια στο πρώτο ραχιαίο πτερύγιο, ενώ το FishBase μετρά στη μαυρολίτσα επτά. Η ετυμολογία του γένους περιγράφει το γένος· η μέτρηση αυτό το είδος. Αυτό το άρθρο δεν είναι κλείδα αναγνώρισης.
Πού στέκεται: στην κυματωγή
Η σημαντικότερη φράση για τον ψαρά βρίσκεται στην ενότητα «Biology» του FishBase: «Adults are moderately common in shallow water in areas of surge» — τα ενήλικα είναι μέτρια συχνά σε ρηχά νερά όπου σπάνε τα κύματα. Και συνεχίζει: σε καθαρά νερά, πάνω από αμμώδη ή λασπώδη βυθό· περιστασιακά μπαίνουν σε λιμνοθάλασσες και εκβολές ποταμών. Σχηματίζουν κοπάδια. Μια δεύτερη φράση μοιάζει σχεδόν με οδηγία: «Small specimens are regularly caught at night from steep rocky shores» — μικρότερα άτομα πιάνονται τακτικά τη νύχτα από απότομες βραχώδεις ακτές. Τα αυγά παρασύρονται ελεύθερα στο νερό. ⚠️ Το FishBase δίνει ταυτόχρονα εύρος βάθους 50 έως 200 μέτρα· η πηγή δεν εξηγεί πώς συμβιβάζονται τα δύο. Αυτό το άρθρο καταγράφει και τα δύο και δεν λύνει την αντίφαση.
Τι τρώει
Σύμφωνα με το FishBase, οι ενήλικες μαυρολίτσες τρώνε «small crustaceans, mollusks and fishes» — μικρά καρκινοειδή, μαλάκια και ψάρια. Το στόμα είναι φτιαγμένο γι’ αυτό: η άνω γνάθος φτάνει μόνο κάτω από το μπροστινό τρίτο του ματιού, άρα το στόμα είναι μικρό. Στο κάτω σκέλος του πρώτου βραγχιακού τόξου υπάρχουν 22 έως 32 βραγχιακές άκανθες και στη γλώσσα μια μικρή ζώνη δοντιών. Θηρευτής, αλλά όχι μεγαλόστομος: παίρνει ό,τι σηκώνει η κυματωγή. Το FishBase την καταγράφει ως «gamefish: yes» — αθλητικό ψάρι — και επίσης ως ψάρι της μικρής εμπορικής αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας.
Τι σημαίνει αυτό στο νερό
- Η κυματωγή είναι το σημείο. Το FishBase περιγράφει ρηχά νερά όπου σπάνε τα κύματα, καθαρά νερά και αμμώδη ή λασπώδη βυθό. Εκεί όπου ο αφρός κυλά πάνω στην άμμο είναι η περιοχή που περιγράφει η πηγή.
- Μικρό στόμα, μικρό δόλωμα. Ένα ψάρι που τρώει μικρά καρκινοειδή, μαλάκια και ψάρια, και που η άνω γνάθος του φτάνει μόνο κάτω από το μπροστινό τρίτο του ματιού, δεν είναι περίπτωση για μεγάλα δολώματα. Καμία από τις πηγές που διαβάστηκαν δεν λέει ακριβώς ποιο μέγεθος δολώματος πιάνει· αυτό το άρθρο δεν υπόσχεται κανένα.
- Νύχτα στη βραχώδη ακτή. Σύμφωνα με το FishBase, μικρότερες μαυρολίτσες πιάνονται τακτικά τη νύχτα από απότομες βραχώδεις ακτές. Είναι παρατήρηση, όχι εγγύηση — αλλά ένδειξη για το πότε και πού αξίζει να δοκιμάσεις.
- Ένα ψάρι, ένα κοπάδι. Σχηματίζει κοπάδια. Όπου τσιμπά ένα, συχνά υπάρχουν κι άλλα κοντά.
- Οι κουκκίδες κρίνουν, όχι το όνομα. Τρεις έως πέντε κάθετες μαύρες κηλίδες κατά μήκος του μπροστινού τμήματος της πλευρικής γραμμής και μαύρες άκρες πτερυγίων τη χωρίζουν από τη λίτσα. Όταν κάποιος λέει «liche», «leccia» ή «palometa», ρώτα για τη δεύτερη λέξη.
- Λιμνοθάλασσες και εκβολές στο μάτι. Περιστασιακά μπαίνει σε λιμνοθάλασσες και εκβολές ποταμών. Εκεί όπου το υφάλμυρο νερό συναντά την ακτή, μπορεί να βρίσκεται.
- Έλεγξε μόνος σου τους κανόνες. Ελάχιστα μεγέθη, όρια αλιευμάτων και περίοδοι απαγόρευσης διαφέρουν ανά χώρα και αλλάζουν — καθοριστική είναι η αρμόδια αρχή· αυτό δεν αποτελεί νομική συμβουλή.
Η μαυρολίτσα είναι ο θηρευτής που φέρει το όνομα του ξαδέρφου του: το προβηγκιανό «liche» ανήκε στη λίτσα, κι όμως στη Γαλλία, στην Ιταλία, στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια παίρνει το όνομά της από αυτό — μόνο μια μικρή δεύτερη λέξη τη χωρίζει από το άλλο ψάρι. Το StrikeAhead διαβάζει συνθήκες και βάθος και μαθαίνει από τις δικές σου ψαριές· η εφαρμογή σού λέει πότε αξίζει, και το StrikeAhead Pathfinder σού λέει με ποιον βγαίνεις σε άγνωστο νερό — επιμελημένα, με προσωπικό έλεγχο, με επαληθευμένες ψαριές αντί για διαφημιστικές φωτογραφίες.