Yaladerma balığı avı: kuzeninin adını taşıyan avcı balık
Bu serideki her yazı aynı soruyu yanıtlar: Olta balıkçısı avcı balığı nasıl alt eder? Hangi yemle, hangi derinlikte, hangi saatte. Yaladerma balığında cevap ödünç alınmış bir adla başlar. Fransa’da “liche glauque”, İtalya’da “leccia stella”, Slovenya’da “pegasta lica”, Yunanistan’da “Λίτσα” diye anılır — ve bu sözcüklerin her biri aslında başka bir balığa aittir: *Lichia amia*, yani akya. Almancada bile GBIF’in ad listesi ona akyanın adı olan “Gabelmakrele”yi verir. Bu yüzden bu yazının kutbu şu: kuzeninin adını taşıyan avcı balık. Söz konusu balık *Trachinotus ovatus*: Türkçede yaladerma balığı, İngilizcede derbio ya da pompano, Almancada Bläuel, İspanya’da palometa blanca.
Provence’tan gelen bir ad
Bilimsel adların kökenini, balık adlarının etimolojik kaydı olan ETYFish Project tutar. Orada akyanın cinsi olan Lichia, bir “latinization of liche, local name for L. amia in Provence, France, as reported by Rondelet” olarak geçer: doğa bilimci Guillaume Rondelet’nin kaydettiği, akyanın Provence dilindeki adı olan “liche” sözcüğünün Latinceleştirilmiş biçimi. Yani sözcük Provence’tan gelir ve orada *Lichia amia*’yı anlatırdı. Yaladerma balığının kendisi ise başka, daha yalın bir ad taşır: Yunanca *trachys*, pürüzlü, ve *notus*, sırt sözcüklerinden gelen Trachinotus — ETYFish’e göre birinci sırt yüzgecinin kısa dikenlerine bir gönderme. ovatus ise vücut biçiminden ötürü “yumurta biçimli” demektir; özgün metinde “corpore ovato”. İkisi akrabadır: ETYFish, *Trachinotus* ve *Lichia*’yı aynı alt familyaya, Trachinotinae’ye yerleştirir. Demek ki kuzenler — ve biri ötekinin adını ödünç almış.
Bunun nereye kadar vardığını GBIF’in *Trachinotus ovatus* listesi (anahtar 5210674, 120 kayıt) gösterir. Bir liche kampı var: Fransızca “Liche glauque” ve “Liche”, İtalyanca “Leccia stella” ve “leccio stella”, Yunanca “Λίτσα”, “Μαυρολίτσα” ve “Λιτσομελάνουρο”, Slovence “Pegasta lica”, Sırpça “Lica modrulja”. Bir çatal kampı var: Almanca “Gabelmakrele”, Danca “gaffelmakrel”, Felemenkçe “gaffelmakreel”, Norveççe “gaffelmakrell”, İsveççe “blå gaffelmakrill”. Bir pompano kampı var: İngilizce “pompano” ve “derbio”, Portekizce “Dérbio”, İspanyolca “palometa blanca” ve “pámpano blanco”, Fince “nuijapompano”. Ve yalnızca ona ait adlar var: Almanca “Bläuel” ve “Dreipunkt-Langflossen-Stachelmakrele” (üç benekli olan), Fransızca “palomine”, Arnavutça “Lojbe pikaloshe”, Türkçe “yaladerma”, Arapça “بنبان بيضوي” — tür adındaki gibi yumurta biçimli olan.
💣 Dört ad tuzağı; her biri akyanın (*Lichia amia*, anahtar 2391092) GBIF listesiyle karşılaştırıldı. Birincisi, liche sözcüğü. Fransızca “Liche”, İtalyanca “Leccia”, Yunanca “Λίτσα”, Slovence ve Sırpça “Lica”, Arnavutça “Lojba” ve “lica” orada akya için geçer — yaladerma için çoğunlukla ancak bir ekle: *glauque*, *stella*, *pegasta*, *modrulja*, *pikaloshe*. Ek yoksa kastedilen öteki balıktır. İkincisi, çatal. Almanca “Gabelmakrele” ve Danca “Stor gaffelmakrel” de akyaya aittir; akyanın bu seride kendi yazısı var. Üçüncüsü, “palometa”. İspanyolca “Palometa” ve “Palometón”, Portekizce “Palombeta”, Fransızca “Fausse Palomète” — ve İngilizce “Pampano” — *Lichia amia* için geçer; yaladerma için ad “palometa blanca”, Fransızcada “Palomète”dir. İkisini bir harf ve bir sıfat ayırır. Dördüncüsü, “Γουφάρι”. Yaladermanın Yunanca listesinde “Γουφάρι” de var — ama γοφάρι Yunancada lüfer, *Pomatomus saltatrix* demektir ve bu seride onun da kendi yazısı var. Bir sözcük, üç balık.
Yumurta biçimli, gümüşi, üç ila beş benekli
Temel bilgiler FishBase’ten geliyor. Yaladerma 70 santimetreye kadar büyür, yaygın boyu 35 santimetredir; yayımlanmış en yüksek ağırlık 2,8 kilogramdır. Doğu Atlantik’te Biskay Körfezi’nden Angola’ya kadar, Akdeniz dahil ve açıktaki adalarda yaşar; Britanya ve İskandinavya sularına ancak nadir bir gezgin olarak ulaşır. Vücudu orta uzunlukta ve yanlardan basıktır. Ayırt edici özellik kısa tanımda yazar: yeşilimsi gri sırt, gümüşi yanlar ve yanal çizginin ön kısmı boyunca dikey olarak uzamış üç ila beş siyah benek. Sırt, anal ve kuyruk yüzgeçlerinin loblarının uçları siyahtır. IUCN statüsü “Least Concern”, değerlendirme tarihi 10 Mayıs 2013; insanlar için “Harmless”.
⚠️ Açıkça belirtilen bir çelişki: ETYFish cins adını birinci sırt yüzgecindeki beş kısa dikenle açıklar, FishBase ise yaladermada yedi diken sayar. Cins etimolojisi cinsi anlatır; sayım bu türü. Bu yazı bir tür tayin anahtarı değildir.
Nerede durur: dalgaların kırıldığı yerde
Olta balıkçısı için en önemli cümle FishBase’in “Biology” bölümündedir: “Adults are moderately common in shallow water in areas of surge” — yetişkinler dalgaların kırıldığı sığ sularda orta derecede yaygındır. Devamı: berrak suda, kum ya da çamur zemin üzerinde; zaman zaman lagünlere ve nehir ağızlarına girerler. Sürü oluştururlar. İkinci bir cümle neredeyse bir talimat gibidir: “Small specimens are regularly caught at night from steep rocky shores” — küçük bireyler düzenli olarak geceleri dik kayalık kıyılardan yakalanır. Yumurtalar suda serbestçe sürüklenir. ⚠️ FishBase aynı zamanda 50 ila 200 metre arasında bir derinlik aralığı da verir; kaynak ikisinin nasıl bağdaştığını açıklamaz. Bu yazı ikisini de aktarır ve çelişkiyi çözmez.
Ne yer
FishBase’e göre yetişkin yaladermalar “small crustaceans, mollusks and fishes” yer — küçük kabuklular, yumuşakçalar ve balıklar. Ağzı buna göre yapılmıştır: üst çene ancak gözün ön üçte birinin altına kadar uzanır, yani ağız küçüktür. Birinci solungaç yayının alt kolunda 22 ila 32 solungaç dikeni, dilde ise küçük bir diş şeridi bulunur. Bir avcı, ama koca ağızlı değil: dalganın kaldırdığını alır. FishBase onu “gamefish: yes” — sportif balık — olarak, ayrıca küçük ölçekli ticari balıkçılığın ve su ürünleri yetiştiriciliğinin balığı olarak listeler.
Bunun suda anlamı
- Yer, dalgaların kırıldığı yerdir. FishBase dalgaların kırıldığı sığ suyu, berrak suyu ve kum ya da çamur zemini tarif eder. Beyaz köpüğün kumun üzerinden aktığı yer, kaynağın tarif ettiği alandır.
- Küçük ağız, küçük yem. Küçük kabuklular, yumuşakçalar ve balıklarla beslenen, üst çenesi yalnızca gözün ön üçte birinin altına uzanan bir balık, büyük yemlerin balığı değildir. Okunan kaynakların hiçbiri tam olarak hangi yem boyunun tuttuğunu söylemiyor; bu yazı da hiçbir şey vaat etmiyor.
- Kayalık kıyıda gece. FishBase’e göre küçük yaladermalar düzenli olarak geceleri dik kayalık kıyılardan yakalanır. Bu bir gözlem, garanti değil — ama ne zaman ve nerede denemeye değdiğine dair bir ipucu.
- Bir balık, bir sürü. Sürü oluşturur. Birinin vurduğu yerde yakında çoğu zaman başkaları da vardır.
- Ad değil, benekler belirler. Yanal çizginin ön kısmı boyunca üç ila beş dikey siyah benek ve siyah yüzgeç uçları onu akyadan ayırır. Biri “liche”, “leccia” ya da “palometa” dediğinde, ikinci sözcüğü sor.
- Lagünleri ve ağızları gözden kaçırma. Zaman zaman lagünlere ve nehir ağızlarına girer. Acısuyun kıyıyla buluştuğu yerde bulunabilir.
- Kuralları kendin kontrol et. Asgari boylar, av miktarı sınırları ve av yasağı dönemleri ülkeden ülkeye değişir ve güncellenir — belirleyici olan yetkili makamdır; bu bir hukuki danışmanlık değildir.
Yaladerma, kuzeninin adını taşıyan avcı balıktır: Provence dilindeki “liche” akyaya aitti, ama yine de Fransa’da, İtalya’da, Yunanistan’da ve Balkanlar’da ona bu adla seslenilir — onu öteki balıktan yalnızca küçük bir ikinci sözcük ayırır. StrikeAhead koşulları ve derinliği okur, senin yakaladıklarından öğrenir; uygulama sana ne zaman değeceğini söyler, StrikeAhead Pathfinder ise yabancı bir suya kiminle çıkacağını söyler — küratörlü, kişisel olarak denetlenmiş, reklam fotoğrafları yerine doğrulanmış avlarla.