Zwarttip makreel (Caranx crysos): de horsmakreel die in 30 jaar de Middellandse Zee naar het noorden veroverde — tot in de Ligurische Zee

3 november 2026

Onder de horsmakrelen van de Middellandse Zee is hij de kleine, snelle scholenrover met de blauwgroene rug: *Caranx crysos* — in het Nederlands zwarttip makreel, in het Engels blue runner, minder vaak bluestripe jack of hardtail jack (Engelse Wikipedia), in het Italiaans carango mediterraneo of carango dorato (Italiaanse Wikipedia), in het Frans carangue coubali, in het Catalaans sorella del sud, in het Portugees xaréu-azul, in het Spaans onder meer jurel azul, in het Deens blå løber, in het Fins sinipiikkimakrilli of turkoosipiikkimakrilli, in het Russisch золотистый каранкс, in het Turks trakun balığı, in het Grieks κοκάλι, in het Japans クロカイワリ en in het Arabisch شيم أزرق (GBIF, Wikidata, Wikipedia). In het Duits heeft hij geen eigen naam: GBIF geeft alleen de familienaam Stachelmakrele, de Duitse Wikipedia alleen de wetenschappelijke. Voor het Kroatisch, Sloveens en Albanees vonden we geen bevestigde soortnaam. Hier lees je waaraan je hem herkent, waar hij leeft, wat hij eet, hoe hij zich in de Middellandse Zee naar het noorden heeft verspreid — en waarom de bronnen het er niet eens over eens zijn van welke kant hij gekomen is.

Een “gele makreel” uit New York

Beschreven werd hij door de Amerikaanse natuuronderzoeker Samuel L. Mitchill in 1815, aan de hand van een vis uit de baai van New York — toen als *Scomber crysos* (Engelse Wikipedia, FishBase). Mitchill stelde de naam “yellow mackerel” voor; de soortnaam *crysos* verwijst volgens de Engelse Wikipedia naar het Griekse woord voor goud. Later werd de soort nog drie keer opnieuw beschreven, onder meer als *Caranx fusus* — een naam die sommige auteurs volgens de Engelse Wikipedia tot vandaag ten onrechte gebruiken. Of de Oost-Pacifische *Caranx caballus* (green jack) in werkelijkheid dezelfde soort is, geldt als onopgehelderd: volgens de Engelse en Duitse Wikipedia verschillen beide alleen in het aantal kieuwboogdoorns.

Waaraan je hem herkent

De vorm: langgerekt, matig hoogruggig en zijdelings afgeplat, rug- en buiklijn ongeveer even sterk gewelfd, de snuit licht afgerond (Engelse Wikipedia, FishBase). De borstvinnen zijn sikkelvormig en langer dan de kop (FishBase).
De kleur: rug licht olijfgroen tot blauwachtig groen, flanken zilvergrijs tot goudkleurig of messingkleurig (FishBase, Engelse Wikipedia). De Italiaanse Wikipedia beschrijft zilverachtige flanken met een parelmoerglans, soms met gouden reflecties.
De vlek: boven op het kieuwdeksel zit een donkere vlek, die volgens de Engelse Wikipedia onduidelijk kan zijn; de Italiaanse Wikipedia noemt hem zwart en hoger dan lang. De punten van de staartvin zijn donker (Italiaanse Wikipedia) — vandaar waarschijnlijk de Nederlandse naam *zwarttip makreel*.
De zijlijn: voorin een korte, duidelijke boog, achterin een recht stuk met zeer krachtige beenplaten (scuten), die op de staartwortel kielen vormen (Engelse Wikipedia, FishBase). Vandaar de Engelse namen *hardtail* en *hardnose*.
De vinnen: twee rugvinnen, de eerste met 8 stekels, de tweede met 1 stekel en 22–25 zachte stralen; de aarsvin met 2 losstaande stekels, dan 1 stekel en 19–21 zachte stralen (Engelse Wikipedia, FishBase).
De jonge vissen: hebben meestal zeven donkere dwarsbanden op de flanken (FishBase, Engelse en Italiaanse Wikipedia).

Hoe groot hij wordt

De bevestigde maximale lengte is 70 cm, het maximale gewicht 5,05 kg (Engelse Wikipedia) of afgerond 5,1 kg (FishBase). Dat record is tegelijk het IGFA-wereldrecord: gevangen in 1997 voor Dauphin Island in de Golf van Mexico (Engelse Wikipedia). De meeste vissen zijn duidelijk kleiner — hoeveel kleiner, daarover hieronder meer. Voor de Middellandse Zee schrijft de Italiaanse Wikipedia dat de dieren daar kleiner zijn en niet meer dan 1,5 kg wegen. Het oudst bekende exemplaar was volgens de Engelse Wikipedia 11 jaar oud, bepaald aan de ringen van de gehoorsteentjes.

Waar hij leeft

Zijn gebied omvat de hele Atlantische Oceaan: in het westen van Nova Scotia in Canada tot Brazilië, met de Golf van Mexico en de Caraïben; in het oosten van Angola langs de West-Afrikaanse kust tot Marokko en de Middellandse Zee (Engelse Wikipedia, FishBase). Ten noorden van Portugal is hij zeldzaam; losse vangsten komen van Madeira en uit Galicië, de noordelijkste uit Zuid-Engeland — volgens de Engelse Wikipedia twee vissen in 1992 en 1993, volgens de Italiaanse Wikipedia inmiddels zo’n 13 meldingen uit Dorset en Cornwall. Op de Canarische Eilanden, waar je hem vroeger nauwelijks zag, zou hij inmiddels stabiele bestanden hebben; sommige auteurs schrijven dat toe aan stijgende zeewatertemperaturen (Engelse Wikipedia).

Hij leeft meestal dicht bij de kust, vaak boven riffen en — volgens de Italiaanse Wikipedia — vooral aan zandkusten, maar gaat tot 100 m diepte en dieper (FishBase, Engelse Wikipedia). Jonge vissen staan graag in de schaduw van drijvend sargassumwier of grote kwallen en trekken lagunes en riviermondingen in, ook brak water (FishBase, Italiaanse Wikipedia). Opvallend is zijn voorkeur voor structuren in het water: hij verzamelt zich bij visaantrekkende objecten (FAD’s), bij olie- en gasplatforms, bij kunstmatige riffen en bij aquacultuurkooien (Engelse Wikipedia).

De weg naar het noorden

Voor vissers in de Middellandse Zee is dit het spannendste deel. Volgens de Italiaanse Wikipedia leefde de soort in de Middellandse Zee vroeger alleen in het zuiden en oosten. Tussen de jaren 90 en het nieuwe millennium breidde ze zich door de opwarming — in het Italiaans *meridionalizzazione* — eerst uit naar het midden van het bekken en daarna naar het noorden, tot in de Ligurische Zee. Een studie uit 2023 in het vakblad *Thalassas* beschrijft de noordelijkste waarnemingen in het noordwesten van de Middellandse Zee (Italiaanse Wikipedia, literatuurlijst). De Engelse Wikipedia schrijft inmiddels dat hij gemeld is uit bijna alle landen rond de Middellandse Zee.

Wat hij eet

Hij is een snelle rover die dicht bij de kust vooral op kleine vissen bij de bodem jaagt (Engelse Wikipedia). Daarbij komen krabben, garnalen, roeipootkreeftjes en andere ongewervelden; een studie op de Kaapverdische Eilanden vond bovendien langoesten en kwallen in de maag (Engelse Wikipedia). Jonge vissen eten overwegend zoöplankton, net als dieren die ver op zee of bij platforms leven. Bij platforms in de Golf van Mexico at hij overdag en ’s nachts even intensief — ’s nachts bij voorkeur grotere prooi zoals vis, overdag kleine kreeftachtigen (Engelse Wikipedia). Hij jaagt vaak in kleine scholen, zelden in groepen tot 10.000 dieren, en volgt soms jagende spinnerdolfijnen om restjes mee te pikken (Engelse en Duitse Wikipedia). Zelf is hij prooi voor grotere vissen — de Italiaanse Wikipedia noemt goudmakreel, grote barracuda en Atlantische zeilvis —, voor zeevogels en dolfijnen.

Paaien en groei

Geslachtsrijp wordt hij afhankelijk van het gebied bij 22,5 tot 28 cm (Engelse en Duitse Wikipedia); FishBase noemt 27,4 cm als gemiddelde lengte bij rijpheid. Alle studies naar geslachtsrijpheid komen volgens de Engelse Wikipedia uit de westelijke Atlantische Oceaan. Hij paait in open zee; eieren en larven drijven vrij in het water. Een vrouwtje legt gemiddeld tussen 41.000 en 1.546.000 eieren, grote vissen meer dan kleine (Engelse en Duitse Wikipedia). Wanneer hij paait, beantwoorden de bronnen verschillend — zie hieronder. Volgens FishBase is zijn veerkracht gemiddeld: een bestand heeft 1,4 tot 4,4 jaar nodig om te verdubbelen.

Vissen, keuken en een waarschuwing

De Engelse Wikipedia noemt hem een uitstekende sportvis op licht materiaal, die visaas net zo goed pakt als pluggen, lepels, metalen jigs en softbaits; ook vliegvissers in zout water zitten achter hem aan. In de Middellandse Zee wordt hij volgens de Italiaanse Wikipedia gevangen bij het slepen en bij het spinvissen. Heel vaak dient hij zelf als levend aas voor grotere rovers zoals marlijnen en zeilvissen, cobia en amberjack (Engelse Wikipedia). Hoe goed hij smaakt, is omstreden — zie hieronder. Belangrijk: FishBase en de Engelse Wikipedia melden gevallen van ciguatera-vergiftiging na consumptie; volgens de Engelse Wikipedia dragen vooral grotere exemplaren het gif, en meerdere gevallen komen van de Amerikaanse Maagdeneilanden. Gevaarlijk voor de mens is de vis dus niet bij de vangst, maar op het bord — en een ciguatera-melding uit de Middellandse Zee vonden we in onze bronnen niet.

Status — en wat jij kunt doen

Op de Rode Lijst van de IUCN geldt hij als “niet bedreigd” (Least Concern), beoordeeld op 4 februari 2009 (FishBase). Volgens de Italiaanse Wikipedia is hij in grote delen van zijn — groeiende — gebied algemeen of zeer algemeen, en is overbevissing niet waarneembaar. FishBase schat zijn kwetsbaarheid voor visserij als laag tot matig in (34 van 100), zijn kwetsbaarheid voor klimaatverandering daarentegen als matig tot hoog (53 van 100). In Europa en Afrika wordt hij in de vangststatistieken volgens de Engelse Wikipedia niet apart bijgehouden, maar samen met andere horsmakrelen — hoeveel er daar gevangen wordt, weet dus niemand precies.

Of er voor hem een minimummaat, een gesloten tijd of een vangstbeperking geldt, regelen de nationale en regionale voorschriften — een algemeen geldend getal bestaat niet, en we noemen er bewust geen. Controleer ter plaatse wat actueel geldt, vooral in beschermde zeegebieden. En omdat zijn noordelijkste voorkomen in de Middellandse Zee nu pas wordt gedocumenteerd: een foto met plaats en datum is voor het onderzoek meer waard dan je denkt.

Zeven tegenstrijdigheden in de bronnen

Van welke kant kwam hij? De Turkse Wikipedia schrijft dat hij vanaf midden jaren 90 vanuit de Rode Zee de Middellandse Zee is binnengekomen. De Italiaanse Wikipedia zegt het tegendeel: hij zou een van de weinige soorten uit de Middellandse Zee zijn die via het Suezkanaal in omgekeerde richting zijn getrokken, minstens tot het Timsahmeer. Geen van onze andere bronnen noemt hem een soort uit de Rode Zee.
Waar leeft hij in de Middellandse Zee? FishBase en de Spaanse, Catalaanse en Duitse Wikipedia: alleen in het westelijke deel. Engelse Wikipedia: in de hele Middellandse Zee. Italiaanse Wikipedia: vroeger alleen in het zuiden en oosten, sinds de jaren 90 ook in het midden en het noorden.
Hoe groot is hij meestal? Engelse en Griekse Wikipedia: meestal onder 35 cm. FishBase en de Italiaanse en Finse Wikipedia: gebruikelijk 40 cm. FishBase citeert bovendien een bron met een maximale lengte van slechts 55 cm in plaats van 70 cm.
Is hij geschikt voor de keuken? FishBase: “excellent food fish”. Italiaanse Wikipedia: “ottimo pesce da tavola”. Engelse Wikipedia: een eerder middelmatige consumptievis, “mediocre”.
Is de borst geschubd? Engelse Wikipedia en FishBase: volledig geschubd — FishBase vermeldt uitdrukkelijk dat andere bronnen haar ten onrechte als naakt hebben beschreven. Precies dat doet de Duitse Wikipedia: “Die Brust ist schuppenlos.” (De borst is schubloos.)
Wanneer paait hij? Engelse Wikipedia: het hele jaar, met pieken in de zomer. FishBase en Finse Wikipedia: januari tot augustus. Italiaanse Wikipedia: in het oosten van de Middellandse Zee in de zomer in kustwateren — alle andere zeggen dat hij buiten in open zee paait.
Hoeveel beenplaten? Engelse Wikipedia: 46–56. FishBase: 45–56. Italiaanse Wikipedia: 39–45. En de Finse Wikipedia verplaatst de soort meteen naar de oostelijke en westelijke Stille Oceaan — daar leeft volgens alle andere bronnen echter niet hij, maar zijn mogelijke tweelingbroer *Caranx caballus*.

Vijf valkuilen bij de naam

“Pompano” is de verkeerde vis. De Zweedse Wikipedia voert *Caranx crysos* op onder de titel Pompano — in het Engels heten zo de soorten van het geslacht *Trachinotus*, in de Middellandse Zee bijvoorbeeld *Trachinotus ovatus*. GBIF noemt voor het Zweeds en Noors alleen taggmakrill / taggmakrell, de familienaam.
“Τραχούρι” is dubbel bezet. De Griekse Wikipedia noemt *Caranx crysos* τραχούρι — zo heet in Griekenland gewoonlijk de horsmakreel (*Trachurus*). Ook Engels horse mackerel en Frans chinchard, allebei bij GBIF voor hem vermeld, bedoelen normaal de horsmakreel (*Trachurus*).
“Leccia” en “akya” zijn een andere vis. GBIF voert Italiaans leccia ook op voor *Caranx crysos*; daarmee wordt normaal de gaffelmakreel *Lichia amia* (leerfish) bedoeld. De Turkse Wikipedia waarschuwt uitdrukkelijk dat hij wordt verward met de akya — eveneens *Lichia amia*.
“Jurel”, “palometa”, “crevalle” zijn verzamelnamen. De Spaanse en Engelse namen bij GBIF bedoelen per land veel verschillende horsmakrelen. Voor Spanje vonden we geen eenduidige naam voor de Middellandse Zee.
“Caranx fusus” is een oude naam. Wie in vakliteratuur *Caranx fusus* of *Carangoides fusus* leest, bedoelt volgens de Engelse Wikipedia dezelfde vis — de naam is ongeldig.

Blijft de vraag waarmee elk artikel in deze serie begint: wanneer. Bij een vis die in kleine scholen snel langs structuren trekt en overdag en ’s nachts eet, bepaalt de juiste dag meer dan welke montage ook. Leefgebied, prooi en paaitijd staan hierboven, en die liggen vast. Wat elke dag verandert, zijn de omstandigheden aan jouw water — dat rekent StrikeAhead uit, en het vertelt je wanneer de tocht de moeite waard is. En omdat je de dieptelijnen en regels van een onbekend gebied niet vanaf dag één kent, vertelt StrikeAhead Pathfinder je met wie je het water op gaat: geselecteerde guides en skippers, vóór de vermelding persoonlijk gecontroleerd — vergunning en verzekering —, met geverifieerde vangsten in plaats van reclamefoto’s, zonder betaalde ranking en voor jou als visser zonder bemiddelingskosten. De app zegt wanneer, Pathfinder met wie.