Γαλέος: ο καρχαρίας που τροφοδότησε τις ΗΠΑ με βιταμίνη A στον πόλεμο

20 Οκτωβρίου 2026

Μέχρι το 1937 τον ψάρευαν στην Καλιφόρνια για τα φιλέτα του, και τα αποξηραμένα πτερύγιά του πήγαιναν στην Ανατολική Ασία. Ύστερα, σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, έρευνες έδειξαν ότι το συκώτι του περιείχε περισσότερη βιταμίνη A από εκείνο οποιουδήποτε άλλου ψαριού που είχε εξεταστεί — και στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο έγινε η σημαντικότερη πηγή βιταμίνης A των ΗΠΑ. Ώσπου υπεραλιεύτηκε. Αυτό το άρθρο αφορά τον γαλέο, *Galeorhinus galeus* — στα αγγλικά tope (επίσης school shark, soupfin shark και snapper shark), στα ισπανικά cazón (επίσης tiburón vitamínico), στα ιταλικά canesca (GBIF), στα γαλλικά requin-hâ, στα πορτογαλικά tubarão-perna-de-moça (GBIF), στα ολλανδικά ruwe haai, στα δανικά και στα σουηδικά gråhaj, στα νορβηγικά gråhai (GBIF), στα φινλανδικά harmaakoirahai, στα ρωσικά суповая акула, στα τουρκικά camgöz (GBIF), στα γερμανικά Hundshai, στα κροατικά butor, στα αλβανικά peshk qen (GBIF), στα ιαπωνικά イコクエイラクブカ και στα αραβικά جلاد كلبي (Wikidata)· για τα σλοβενικά δεν βρήκαμε ούτε στη Wikidata ούτε στο GBIF δική του ονομασία. Είναι αρπακτικό ψάρι των εύκρατων θαλασσών, σπάνιο στη Μεσόγειο — και η IUCN τον κατατάσσει σήμερα ως κρισίμως κινδυνεύον είδος. Εδώ θα βρεις πώς να τον αναγνωρίσεις, πόσο μακριά ταξιδεύει και γιατί, αν τσιμπήσει, πρέπει να γυρίσει πίσω στο νερό.

Ένα όνομα από την αρχαιότητα

Τον περιέγραψε ο Κάρολος Λινναίος το 1758, ως *Squalus galeus* (αγγλική Wikipedia). Το όνομα του είδους, σύμφωνα με τη FishBase, προέρχεται από το ελληνικό γαλεός, με το οποίο ο Αριστοτέλης αποκαλούσε έναν μικρό καρχαρία — μερικές φορές αποδίδεται ως νυφίτσα, ίσως λόγω του μυτερού ρύγχους, των ευκίνητων κινήσεων ή του αρπακτικού τρόπου με τον οποίο τρώνε οι μικροί καρχαρίες. Το *Rhinus*, σύμφωνα με τη FishBase, είναι παλιό όνομα για τους καρχαρίες, από τη λέξη ρίνη, τη λίμα — υπαινιγμός για το τραχύ δέρμα. Σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, ο γαλέος είναι το μόνο ζωντανό είδος του γένους του, και το γένος φτάνει πίσω τουλάχιστον μέχρι το πρώιμο Ηώκαινο. Το αγγλικό όνομα soupfin το εξηγεί αμέσως η FishBase: τα πτερύγιά του καταλήγουν στη σούπα — και το ρωσικό суповая акула σημαίνει κυριολεκτικά καρχαρίας της σούπας.

Πώς θα τον αναγνωρίσεις

Η FishBase τον περιγράφει ως μεγάλο καρχαρία της οικογένειας Triakidae με μακρύ, μυτερό ρύγχος, μεγάλο στόμα και μικρά, λεπιδοειδή δόντια. Σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, τα δόντια στην άνω και την κάτω γνάθο μοιάζουν ίδια: μικρά, πεπλατυσμένα, τριγωνικά, πριονωτά, με μια εγκοπή και κεκλιμένα προς τα πίσω. Το πρώτο ραχιαίο πτερύγιο είναι τριγωνικό και βρίσκεται λίγο πίσω από τα θωρακικά πτερύγια· το δεύτερο ραχιαίο πτερύγιο είναι περίπου όσο μεγάλο είναι το εδρικό και στέκεται ακριβώς από πάνω του. Το πιο εντυπωσιακό γνώρισμα είναι το ουραίο πτερύγιο: ο τελικός λοβός του, σύμφωνα με τη FishBase, είναι τόσο μακρύς όσο όλο το υπόλοιπο πτερύγιο. Από πάνω είναι γκρίζος (σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia σκούρος γκριζογάλανος), από κάτω λευκός· τα νεαρά έχουν μαύρα σημάδια στα πτερύγια.

Μέγεθος: σύμφωνα με τη FishBase έως 193 cm στα αρσενικά και 195 cm στα θηλυκά, συνήθως 160 cm· η αγγλική Wikipedia αναφέρει σχεδόν 2 m.
Βάρος: Το μεγαλύτερο δημοσιευμένο βάρος, σύμφωνα με τη FishBase, είναι 44,7 kg.
Ηλικία: σύμφωνα με τη FishBase έως 55 χρόνια — μια πολύ αργή ζωή για καρχαρία αυτού του μεγέθους.

Πού ζει

Σύμφωνα με τη FishBase, ζει σε όλο τον κόσμο σε ψυχρές έως θερμές εύκρατες θάλασσες, μεταξύ 70° Βόρεια και 58° Νότια, από την επιφάνεια έως 1.100 m βάθος, συνήθως όμως μεταξύ 2 και 471 m. Κινείται κυρίως πάνω από τον βυθό των υφαλοκρηπίδων και των ανώτερων πρανών — αλλά βγαίνει και στην ανοιχτή θάλασσα: η FishBase αναφέρει ότι πιάνεται συχνά σε παρασυρόμενα παραγάδια τόνου πάνω από βαθιά νερά. Η αγγλική Wikipedia δίνει θερμοκρασία νερού 10 έως 20 °C και απαριθμεί τις περιοχές του: τον Βορειοανατολικό Ατλαντικό και τη Μεσόγειο, όπου είναι σπάνιος· τον Νοτιοδυτικό Ατλαντικό από την Παταγονία έως τη νότια Βραζιλία· τη Ναμίμπια και τη Νότια Αφρική· τον Βορειοανατολικό Ειρηνικό από τη Βρετανική Κολομβία έως την Μπάχα Καλιφόρνια· τη Χιλή και το Περού· τη Νότια Αυστραλία μαζί με την Τασμανία και τη Νέα Ζηλανδία.

Ένας καρχαρίας που ταξιδεύει μακριά

Σύμφωνα με τη FishBase, κινείται σε μικρά κοπάδια — εξού και το αγγλικό school shark —, που στα μεγαλύτερα γεωγραφικά πλάτη της εξάπλωσής του μεταναστεύουν μακριά· σε ορισμένες περιοχές τα ζώα χωρίζονται έντονα κατά μέγεθος και φύλο. Οι σημάνσεις δείχνουν πόσο μακριά: γαλέοι που σημάνθηκαν στη Μεγάλη Βρετανία ξαναβρέθηκαν, σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, στις Αζόρες, στις Κανάριες Νήσους και στην Ισλανδία. Ζώα που σημάνθηκαν στην Αυστραλία διένυσαν έως 1.200 km κατά μήκος της ακτής, άλλα εμφανίστηκαν στη Νέα Ζηλανδία — και αντίστροφα, σύμφωνα με τη FishBase, πολλά ζώα που σημάνθηκαν στη Νέα Ζηλανδία ξαναπιάστηκαν στην Αυστραλία.

Τι τρώει

Σύμφωνα με τη FishBase, τρώει ψάρια — του βυθού και των ανοιχτών νερών —, καθώς και καρκινοειδή, κεφαλόποδα, σκουλήκια και εχινόδερμα· η αγγλική Wikipedia αναφέρει κυρίως ψάρια. Σε περιεχόμενα στομαχιών από την Καλιφόρνια βρέθηκαν σαρδέλες, ψάρια του γένους *Porichthys*, πλατύψαρα, ψάρια του γένους *Sebastes* και καλαμάρια. Οι γαλέοι που ζουν σε υφάλους προτιμούν, σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, τις μπαρακούντες — και το περιεχόμενο του στομαχιού ενός απολιθωμένου συγγενή, του *Galeorhinus cuvieri*, υποδηλώνει ότι αυτή η σχέση θηρευτή και θηράματος υπάρχει εδώ και τουλάχιστον 50 εκατομμύρια χρόνια. Η FishBase τον κατατάσσει στο τροφικό επίπεδο 4,3.

Ένας χρόνος κύηση, δεκάδες μικρά

Ο γαλέος γεννά ζωντανά μικρά, που μέσα στο σώμα της μητέρας, σύμφωνα με τη FishBase, τρέφονται μόνο από τον λέκιθο. Μια γέννα περιλαμβάνει, σύμφωνα με τη FishBase, 6 έως 52 μικρά — όσο μεγαλύτερη η μητέρα, τόσο περισσότερα —, το καθένα μήκους 30 έως 36 cm· η κύηση διαρκεί περίπου δώδεκα μήνες. Σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, τα μικρά μιας γέννας μπορεί να έχουν διαφορετικούς πατέρες, επειδή τα θηλυκά αποθηκεύουν σπέρμα για μεγάλο διάστημα. Για να γεννήσουν, τα θηλυκά πηγαίνουν σε προστατευμένους κόλπους και εκβολές ποταμών· εκεί μένουν τα νεαρά, ενώ τα ενήλικα αποσύρονται σε βαθύτερα νερά. Τα αρσενικά ωριμάζουν γεννητικά, σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, στα 8 έως 13 χρόνια, τα θηλυκά μόλις στα 11 έως 18. Η FishBase κατατάσσει την ανθεκτικότητά του ως χαμηλή: ένας πληθυσμός χρειάζεται 4,5 έως 14 χρόνια για να διπλασιαστεί.

Το συκώτι που πήγε στον πόλεμο

Σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, ο γαλέος ήταν στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο η σημαντικότερη πηγή βιταμίνης A των ΗΠΑ, ώσπου υπεραλιεύτηκε· το λάδι του αντικαταστάθηκε τότε από εκείνο του κέντρου, του αγκαθωτού σκυλόψαρου, και αργότερα από ασθενέστερα λάδια από το Μεξικό και τη Νότια Αμερική. Χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα: η FishBase αναφέρει το κρέας του, το συκώτι για λάδι σκουαλενίου, τα πτερύγια για σούπα και ιχθυάλευρο. Στην Ανδαλουσία τον λένε στην κουζίνα cazón, στις Κανάριες Νήσους tollos, στην Ελλάδα γαλέο, και στη Μεγάλη Βρετανία, σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, αντικαθιστά μερικές φορές τον μπακαλιάρο ή τον εγκλεφίνο στο fish and chips. Οι Μαορί τον λένε kapetā: στο λιμάνι Rangaunu, σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, συγκεντρώνονταν οι κοινότητες, γιατί εκεί ψαρευόταν επί δύο ημέρες — και το λάδι του συκωτιού του το ανακάτευαν με κόκκινη ώχρα για να φτιάξουν καλλυντικά.

Γιατί πρέπει να γυρίσει στο νερό

Η IUCN τον κατατάσσει παγκοσμίως ως κρισίμως κινδυνεύον είδος (Critically Endangered· σύμφωνα με τη FishBase, αξιολόγηση της 14ης Φεβρουαρίου 2020). Ως αιτίες η αγγλική Wikipedia αναφέρει την υπεραλίευση για λάδι συκωτιού, κρέας και πτερύγια, κυρίως με απλάδια δίχτυα και παραγάδια, και την καταστροφή των περιοχών ανάπτυξης των νεαρών. Η FishBase κατατάσσει την ευπάθειά του στην αλιεία ως πολύ υψηλή και τον καταγράφει στο Παράρτημα II της Σύμβασης της Βόννης (CMS). Στην Αγγλία ισχύει από τις 6 Απριλίου 2008 το Tope Order: στην περιοχή εφαρμογής του απαγορεύεται κάθε αλιεία γαλέου εκτός από το καλάμι, και οι γαλέοι που πιάνονται με καλάμι δεν επιτρέπεται να εκφορτωθούν στην Αγγλία. Για τον άνθρωπο, σύμφωνα με τη FishBase, είναι ακίνδυνος, και η FishBase τον καταγράφει ως ψάρι αθλητικής αλιείας. Ποιοι κανόνες ισχύουν σήμερα στα δικά σου νερά το ελέγχεις μόνος σου πριν βγεις — στο λιμεναρχείο, στην αρχή αλιείας, στον οδηγό ή στον καπετάνιο σου. Αν τσιμπήσει γαλέος, απελευθέρωσέ τον όσο πιο προσεκτικά γίνεται μέσα στο νερό.

Τέσσερις αντιφάσεις, όπως είναι

Πόσο βαθιά πηγαίνει; FishBase: έως 1.100 m, συνήθως 2 έως 471 m — και σε άλλο σημείο της ίδιας σελίδας έως 550 m. Αγγλική Wikipedia: έως περίπου 800 m. Γερμανική Wikipedia: έως περίπου 550 m.
Ψάρι του βυθού ή της ανοιχτής θάλασσας; Αγγλική Wikipedia: κυρίως κοντά στον βυθό. FishBase: κυρίως πάνω από τον βυθό, αλλά στην ανοιχτή θάλασσα και πελαγικός — συχνά σε παρασυρόμενα παραγάδια τόνου.
Πότε ενηλικιώνεται; Αγγλική Wikipedia: τα αρσενικά στα περίπου 135 cm, τα θηλυκά στα 150 cm. FishBase: κατά μέσο όρο 144,1 cm, με εύρος 120 έως 185 cm.
Πόσα μικρά; FishBase: 6 έως 52. Αγγλική Wikipedia: κατά μέσο όρο 28 έως 38 — και οι δύο λένε ότι ο αριθμός αυξάνεται με το μέγεθος της μητέρας.

Τρία ονόματα που οδηγούν σε λάθος ψάρι

«Cazón». Αυτό είναι το ισπανικό όνομα του γαλέου — αλλά σύμφωνα με την ισπανική Wikipedia, ως cazón πωλούνται και παρόμοια είδη, όπως οι καρχαρίες του γένους *Mustelus*, ενώ σε μέρη του Κόλπου του Μεξικού και της Καραϊβικής λέγονται έτσι ακόμη και τα μικρά άλλων καρχαριών. Όποιος τρώει cazón en adobo δεν ξέρει με βεβαιότητα ποιος καρχαρίας είναι στο πιάτο του.
«Émissole». Το GBIF δίνει αυτό το γαλλικό όνομα και για τον γαλέο, όμως σύμφωνα με τη γαλλική Wikipedia το émissole είναι αμφίσημο όνομα που αφορά κυρίως τους καρχαρίες του γένους *Mustelus*. Το γαλλικό όνομα του γαλέου είναι requin-hâ.
«Hondshaai». Ακούγεται σαν το γερμανικό Hundshai, αλλά δεν είναι: το GBIF δίνει Hondshaai για τον μικρόστικτο σκυλόψαρο, *Scyliorhinus canicula*, στον οποίο αυτή η σειρά αφιερώνει ξεχωριστή ομάδα. Το ολλανδικό όνομα του γαλέου είναι ruwe haai.

Μένει το ερώτημα με το οποίο ξεκινά κάθε άρθρο αυτής της σειράς: πότε. Ο βιότοπος, η λεία και οι συνήθειες βρίσκονται παραπάνω, και είναι δεδομένα. Αυτό που αλλάζει κάθε μέρα είναι όλα τα υπόλοιπα — φως, άνεμος, ρεύμα, θερμοκρασία νερού —, και εκεί ακριβώς κρίνεται αν αξίζει μια μέρα στη θάλασσα. Αυτό υπολογίζει το StrikeAhead: παίρνει τις συνθήκες στα δικά σου νερά και σου λέει πότε αξίζει να βγεις. Και επειδή μια ξένη περιοχή, τις αλλαγές βάθους της και τους κανόνες της δεν τα ξέρεις από την πρώτη μέρα, το StrikeAhead Pathfinder σου λέει με ποιον θα βγεις: επιμελημένα επιλεγμένοι οδηγοί και καπετάνιοι, ελεγμένοι προσωπικά πριν από την καταχώριση — άδεια και ασφάλιση —, με επαληθευμένες ψαριές αντί για διαφημιστικές φωτογραφίες, χωρίς πληρωμένη κατάταξη και για σένα ως ψαρά χωρίς προμήθεια μεσολάβησης. Η εφαρμογή λέει πότε, το Pathfinder με ποιον.