Bultige tandbrasem: de roze tandbrasem met de bult op zijn kop — en waarom niemand zeker weet als wat hij begint

1 november 2026

De bekende tandbrasem (*Dentex dentex*) heeft in de Middellandse Zee een grotere, roze verwant die veel minder vaak te zien is: *Dentex gibbosus* — in het Nederlands de bultige tandbrasem, in het Duits Dickkopf-Zahnbrasse (FishBase, EUNIS), in het Engels pink dentex, in het Italiaans dentice corazziere of dentice dalla corona, in het Frans gros denté rose, denté bossu of denté à long fil, in het Spaans sama de pluma, in het Catalaans corcovada, in het Portugees capatão-de-bandeira of dentão-de-bandeira, in het Grieks φαγγρί κορωνάτο of τσαούσης, in het Kroatisch zubatac krunaš of krunaš, in het Sloveens kronski zobatec, in het Albanees dentali i trëndafiltë, in het Turks trança en in het Oekraïens зубан рожевий (FishBase, GBIF, Wikipedia). In de namenlijst van FishBase staat bovendien rød havrude, kennelijk Deens — maar de taal wordt daar niet vermeld. Voor Zweeds, Noors, Fins, Russisch, Japans en Arabisch vonden we in GBIF, FishBase en Wikidata geen bevestigde soortnaam. Hier lees je waaraan je hem herkent, waar hij leeft, wat hij eet — en waarom de bronnen het er niet eens over eens zijn of mannetjes vrouwtjes worden of andersom.

Een bult als naam

De soort werd in 1810 beschreven door de natuuronderzoeker Constantine Samuel Rafinesque, toen als *Sparus gibbosus*, op basis van dieren uit Sicilië (Engelstalige Wikipedia). De soortnaam *gibbosus* betekent ‘bultig’ en slaat op het vooruitstekende voorhoofd van grote exemplaren (Engelstalige en Catalaanstalige Wikipedia) — vandaar ook het Nederlandse ‘bultig’, het Duitse ‘Dickkopf’ (dikkop), het Italiaanse ‘corazziere’ en het Franse ‘bossu’. In de literatuur duikt hij daarnaast op als *Dentex filosus* en *Cheimerius filosus* (Valenciennes, 1841; Engelstalige, Franstalige en Catalaanstalige Wikipedia). Hij hoort bij de familie van de zeebrasems (Sparidae) en is volgens FishBase ongevaarlijk voor de mens.

Waaraan je hem herkent

De vorm: een ovaal, wat langgerekt, zijdelings afgeplat lichaam (Engelstalige en Franstalige Wikipedia). Jonge dieren hebben een gelijkmatig rond kopprofiel; bij grote dieren groeit voor op de kop een voorhoofdsbult (Engelstalige Wikipedia).
De draden van de jonge vissen: tot ongeveer 25 cm zijn volgens de Italiaanstalige Wikipedia de 3e tot 5e rugvinstraal verlengd en draadvormig; bij volwassen dieren zijn juist de eerste twee stralen erg kort. Dat past bij de Franse naam denté à long fil — ‘tandbrasem met de lange draad’.
De tanden: meerdere rijen hondachtige tanden, de voorste 4–6 het grootst (Engelstalige Wikipedia); de Griekstalige Wikipedia telt voorin 4 bovenste en 6 onderste vangtanden, met daarachter kleine spitse tanden.
De kleur: roodachtig met een blauwzilveren glans, de buik lichter, de kop donkerder (Engelstalige en Franstalige Wikipedia). Grote dieren zijn vaak donker wijnrood, zeer grote volgens de Italiaanstalige Wikipedia zelfs grijs. Volgens de Engelstalige Wikipedia hebben mannetjes zwarte vlekken op de kop, vrouwtjes grijzige.
De vlekken: een zwarte vlek achter de rugvin en een rode staartvin met zwarte rand (Engelstalige Wikipedia).
De vinnen: rugvin met 12 stekel- en 10–11 zachte stralen, aarsvin met 3 stekel- en 7–9 zachte stralen, 56–62 schubben langs de zijlijn (Engelstalige en Franstalige Wikipedia).
Het formaat: gebruikelijk is volgens FishBase zo’n 60 cm, volgens de Franstalige Wikipedia 50–75 cm; het maximum ligt bij 106 cm vorklengte en 16,4 kg (FishBase).

Waar hij leeft

Zijn gebied is de oostelijke Atlantische Oceaan van Portugal tot Angola, met Madeira, de Canarische Eilanden en Sao Tomé en Principe, plus de Middellandse Zee (Engelstalige Wikipedia, FishBase); FishBase geeft als grenzen 46° noord tot 17° zuid. In de Middellandse Zee ontbreekt hij volgens de Engelstalige Wikipedia alleen in het noordwesten en in de noordelijke Adriatische Zee. In Italiaanse wateren is hij volgens de Italiaanstalige Wikipedia eerder zeldzaam, in het zuiden iets algemener.

Hij leeft op 20 tot 220 m diepte op het continentaal plat (FishBase, Engelstalige en Catalaanstalige Wikipedia), meestal tussen 40 en 130 m (Franstalige Wikipedia), boven rots, puin en zand in de buurt van rotsen (FishBase); de Italiaanstalige Wikipedia noemt rotsige en koralligene bodems op 50 tot 200 m. Jonge vissen houden zich dicht bij de kust op, de volwassen dieren trekken verder naar buiten, naar de buurt van de continentale helling (FishBase, Engelstalige en Franstalige Wikipedia). Voor jou betekent dat: grote bultige tandbrasems vind je niet langs de kustlijn, maar daar waar de bodem naar de diepte afloopt.

Wat hij eet

Hij is een rover: vissen, koppotigen en kreeftachtigen (FishBase, Engelstalige, Franstalige en Griekstalige Wikipedia); de Italiaanstalige Wikipedia noemt vissen op de eerste plaats. FishBase plaatst hem op trofisch niveau 4,1 — hoog in de voedselketen, op het niveau van de roofvissen.

Mannetje of vrouwtje — de bronnen weten het niet

Bij veel zeebrasems verandert het geslacht in de loop van het leven. Bij de bultige tandbrasem is zelfs de richting niet duidelijk. Volgens FishBase zijn tot ongeveer 50 cm de meeste dieren — 50–70 % — mannetjes, daarna worden ze vrouwtjes; de Franstalige Wikipedia noemt hem dan ook een protandrische hermafrodiet, dus ‘eerst mannetje, dan vrouwtje’. De Engelstalige Wikipedia daarentegen beschrijft hem afhankelijk van het gebied als rudimentaire, als protogyne (‘eerst vrouwtje’) én als protandrische hermafrodiet. De Griekstalige Wikipedia zegt alleen dat hij hermafrodiet is.

Geslachtsrijp wordt hij volgens FishBase gemiddeld bij 34,7 cm, volgens de Griekstalige Wikipedia bij ongeveer 40 cm. Er wordt volgens de Engelstalige Wikipedia gepaaid van april tot september; de Griekstalige Wikipedia noemt voor de Adriatische Zee augustus tot oktober en voor de Canarische Eilanden april tot september, de Franstalige Wikipedia simpelweg het voorjaar. Een grote vis is in elk geval een oude vis — wie een grote bultige tandbrasem voorzichtig terugzet, laat het bestand een dier dat er lang over heeft gedaan. Dat is geen voorschrift, maar ons advies.

Aan de haak en op het bord

FishBase vermeldt hem als consumptievis van de beroepsvisserij en als sportvis. De Engelstalige Wikipedia noemt bekende visgebieden: de Balearen, de Costa del Sol, Tarifa, de Franse Middellandse Zeekust, Sardinië, Sicilië, Napels, Montenegro en Marokko. Volgens de Italiaanstalige Wikipedia is hij bij sport- en beroepsvissers gewild, maar zeldzaam; hij wordt gevangen met grondlijnen, sleeplijnen, beuglijnen en sleepnetten, volgens de Franstalige Wikipedia ook met staande netten, fuiken en handlijnen, en jonge vissen volgens de Griekstalige Wikipedia ook met vallen.

Zijn vlees geldt als uitstekend, vergelijkbaar met dat van de tandbrasem (Italiaanstalige Wikipedia naar Alan Davidson, 1972; Engelstalige Wikipedia: ‘zeer smakelijk’). Regelmatig op de markt is hij volgens de Engelstalige en Franstalige Wikipedia in Israël (en volgens de Franstalige Wikipedia in Palestina), maar slechts af en toe op Sicilië, in Griekenland en in Marokko. FishBase deelt hem in de middelste prijscategorie in. Volgens de Griekstalige Wikipedia is hij al bij wijze van proef in aquacultuur gekweekt en geldt hij als kandidaat voor commerciële kweek.

Status — en wat jij kunt doen

Op de Rode Lijst van de IUCN staat hij als ‘niet bedreigd’ (Least Concern) (FishBase, Engelstalige Wikipedia). Volgens de Engelstalige Wikipedia wordt er niet intensief commercieel op gevist. Toch schat FishBase zijn kwetsbaarheid voor bevissing als hoog in (60 van de 100) en zijn veerkracht als gemiddeld — een bestand heeft volgens FishBase 1,4 tot 4,4 jaar nodig om zich te verdubbelen.

Of er voor deze soort een minimummaat, een gesloten tijd of een vangstverbod geldt, regelen de nationale en regionale voorschriften — een algemeen geldend getal bestaat niet, en we noemen er bewust geen. Controleer ter plekke wat er op dat moment geldt, vooral in beschermde mariene gebieden.

Zeven tegenstrijdigheden in de bronnen

Eerst mannetje of eerst vrouwtje? FishBase en Franstalige Wikipedia: eerst mannetje, vanaf ongeveer 50 cm vrouwtje. Engelstalige Wikipedia: afhankelijk van het gebied allebei — protogyn en protandrisch.
Wie krijgt de bult? Engelstalige en Italiaanstalige Wikipedia: grote volwassen dieren. Catalaanstalige en Griekstalige Wikipedia: de (grote) mannetjes. Omdat de grote dieren volgens FishBase eerder vrouwtjes zijn, rijmen die beweringen slecht met elkaar.
Welke kleur heeft de vlek bij de borstvin? Engelstalige Wikipedia: bruinachtig zwart, Franstalige: donkerbruin. Griekstalige Wikipedia: een grote blauwe markering.
Wanneer wordt hij geslachtsrijp? FishBase: gemiddeld bij 34,7 cm. Griekstalige Wikipedia: bij ongeveer 40 cm.
Wanneer paait hij? Engelstalige Wikipedia: april tot september. Franstalige: in het voorjaar. Griekstalige: in de Adriatische Zee augustus tot oktober, op de Canarische Eilanden april tot september — mogelijk hangt de paaitijd simpelweg af van het gebied.
Hoe oud wordt hij? FishBase rekent met een maximumleeftijd van 7 jaar. De Griekstalige Wikipedia schat de levensverwachting op 20 jaar.
Wanneer werd zijn IUCN-status beoordeeld? FishBase noemt 18 augustus 2009, de Engelstalige Wikipedia een beoordeling uit 2014 (Russell, Carpenter en Pollard). Over de uitkomst zijn beide het eens: niet bedreigd.

Vier valkuilen bij de naam

‘Dentón’, ‘dentice’, ‘зубан’ zonder toevoeging slaan op de andere soort. In Spanje vermelden databanken voor hem weliswaar ook dentón — maar zo heet in de eerste plaats de gewone tandbrasem (*Dentex dentex*). Hetzelfde geldt voor het Italiaanse dentice zonder toevoeging en het Russische зубан. Alleen met de toevoeging weet je het zeker: sama de pluma, dentice corazziere, зубан рожевий.
‘Pargo’, ‘pagre’, ‘φαγγρί’ is eigenlijk een andere zeebrasem. Het Portugese pargo, het Franse pagre royal, het Griekse φαγγρί κορωνάτο en het Siciliaanse pauru zijn afgeleid van de naam van *Pagrus pagrus*. Zonder de toevoeging — κορωνάτο, ‘gekroond’ — wordt op de markt een andere vis bedoeld.
Maar één Duitse naam — en bij namen in het algemeen: wil je zeker zijn, gebruik dan *Dentex gibbosus*. Dickkopf-Zahnbrasse staat bij FishBase en EUNIS; een Duitstalige Wikipedia-pagina bestaat niet.
‘Porgy’ is geen soortnaam. In sommige databanken staat als Engelse naam ook porgy — maar zo heten in het Engels veel zeebrasems. De eenduidige Engelse naam is pink dentex.

Blijft de vraag waarmee elk artikel in deze reeks begint: wanneer. Bij een vis die als volwassen dier ver uit de kust boven rots- en puinranden aan de rand van het plat staat en zelden aan de haak komt, beslist de juiste dag meer dan welke montage ook. Leefgebied, prooi en paaitijd staan hierboven, en die liggen vast. Wat elke dag verandert, zijn de omstandigheden op jouw water — dat rekent StrikeAhead uit, en het vertelt je wanneer de moeite loont. En omdat je de randen en regels van een onbekend gebied niet vanaf de eerste dag kent, vertelt StrikeAhead Pathfinder je met wie je het water op gaat: geselecteerde guides en schippers, vóór de listing persoonlijk gecontroleerd — vergunning en verzekering —, met geverifieerde vangsten in plaats van reclamefoto’s, zonder betaalde ranking en voor jou als visser zonder bemiddelingskosten. De app vertelt je wanneer, Pathfinder met wie.